امكان آن . احتياط عقلى در سه مورد است :
يك - موارد شبههء حكمى بدوى ، پيش از فحص از دليل آن . هرگاه چيزى مشكوك باشد ، قبل از فحص از دليل آن نمىتوان به برائت ( - - ) اصل برائت ) تمسّك جست ، بلكه تا پيش از تمام شدن فحص بايد به حكم عقل احتياط كرد . « 1 »
دو - موارد علم تفصيلى به تكليف و شك در خروج از عهدهء آن . اين مورد كه از موارد شبههء موضوعى ( - - ) شبههء موضوعى ) است ، نه حكمى ( - - ) شبههء حكمى ) از بارزترين موارد احتياط عقلى است مانند آن كه نمازگزار پس از به جا آوردن نماز در داشتن طهارت هنگام نماز شك كند . به حكم عقل بايد نماز ديگرى با طهارت بخواند ؛ زيرا نماز با طهارت بر او واجب بوده است و اشتغال يقينى ، فراغ يقينى را مىطلبد .
سه - موارد علم اجمالى به تكليف الزامى . فراغت ذمّهء مكلّف در موردى كه به وجود تكليف الزامى اعم از وجوب و حرمت علم اجمالى دارد ، جز با انجام همهء احتمالات تكليف يا ترك آنها در صورت امكان احتياط ميسّر نيست مانند مورد علم اجمالى به حرمت يكى از دو زن بر او در شبههء تحريمى يا وجوب يكى از دو كار بر وى در شبههء وجوبى كه در فرض نخست ، ازدواج با هر دو زن حرام و در فرض دوم ، انجام هر دو عمل ، واجب است .
جايى كه احتياط ممكن نيست مانند دوران امر بين دو محذور ( وجوب و حرمت ) ، مجراى اصل تخيير است « 2 » ( - - ) اصل تخيير ) .
2 . احتياط شرعى : احتياط شرعى عبارت است از حكم شارع به لزوم انجام همهء محتملات تكليف يا اجتناب از همهء آنها - در موارد امكان احتياط - هنگام شك و عدم دستيابى به واقع . « 3 »
موارد احتياط شرعى : احتياط شرعى ، حكم شارع به احتياط است با قطع نظر از حكم عقل به آن . البته حكم شارع به احتياط در پارهاى موارد همچون موارد جريان احتياط عقلى ،
هامش
( 1 ) الاصول العامة للفقه المقارن / 521 .
( 2 ) 523 .
( 3 ) 495 .