اشاره
اشاره : حركت سر و دست و مانند آن براى نشان دادن يا فهماندن مطلبى .
از آن در بابهاى صلات ، صوم ، حج ، تجارت ، اجاره ، وصيّت ، نكاح ، طلاق ، لعان و قضاء سخن رفته است .
اشاره يا به عنوان فعلى از افعال و يا به عنوان جايگزين گفتار در شخص ناتوان از تكلّم مىباشد . تفاوت آن دو ، در اين است كه در قسم اول ، از نظر حكم ، تفاوتى ميان كسى كه توانايى سخن گفتن دارد با كسى كه چنين توانايىاى ندارد - مانند فرد گنگ و لال - نيست ، بر خلاف قسم دوم كه حكم هر كدام با ديگرى متفاوت است .
قسم اول : بر كسى كه نماز را فرادا مىخواند ، و نيز امام جماعت ، مستحب است در سلام آخر با با گوشهء چشم يا بينى يا جز آن دو ، به سمت راست خويش اشاره كند . اين عمل براى مأموم نيز در صورتى كه در سمت چپش كسى نباشد ، مستحب است و اگر باشد با سلامى ديگر به سمت چپ نيز اشاره نمايد . « 1 »
اشاره به كسى براى فهماندن چيزى در نماز ، از مصاديق فعل قليل است و موجب بطلان آن نمىشود . « 2 » تعيين امام جماعت هر چند به اشاره بر مأموم واجب است . « 3 » نمازگزار ناتوان از انجام ركوع و سجود - هر چند ناتوانىاش به جهت خوف از دشمن باشد ( - - ) نماز خوف ) به آن دو اشاره مىكند كه به حركت دادن سر به پايين و بالا و در صورت ناتوانى از آن ، به فرو بستن و باز كردن چشم محقّق مىشود . « 4 »
اگر در نماز به اشتباه مشغول خواندن سورهاى شود كه سجدهء واجب دارد و پس از خواندن آيه بفهمد ، در اين كه در نماز ، بايد سجده را با اشاره انجام دهد يا نه ، اختلاف است « 5 » ( - - ) آيات سجده ) .
اين اختلاف در فرض شنيدن آيهء سجده به طور سهو نيز وجود دارد . « 6 »
بر ناتوان از استلام حجر الاسود ( - - ) استلام ) ، مستحب است به آن اشاره كند . « 7 » نشان دادن شكارى كه در خشكى زندگى مىكند ، به هر نحوى حتى با اشاره ، به شكارچى براى محرم ( - - ) احرام )
هامش
( 1 ) العروة الوثقى 1 / 695 - 696 .
( 2 ) جواهر الكلام 11 / 56 .
( 3 ) 13 / 233 .
( 4 ) 9 / 266 و 10 / 79 - 80 و 165 .
( 5 ) مستمسك العروة 6 / 169 .
( 6 ) 171 - 172 .
( 7 ) جواهر الكلام 19 / 340 .