امر ظاهرى : اين امر ، در ظرف جهل به حكم واقعى به عنوان وظيفهء ظاهرى متوجهء مكلّف شده است ، دليل آن خواه اماره ( - - ) اماره ) باشد يا اصل ( - - ) اصل ) .
آنچه در اين فرض مورد بحث است ، صورت كشف خلاف در مضمون امر ظاهرى است كه يا به نحو قطعى است و يا به حجّت معتبر شرعى و در هر يك از دو صورت ، مضمون امر ظاهرى يا جهت تنقيح موضوع تكليف است مانند اجزاء ، شرايط و موانع تكليف ، و يا جهت اثبات اصل تكليف مانند وجوب نماز جمعه .
در صورت اول ، مجراى آن يا شبههء موضوعيّه ( - - ) شبههء موضوعى ) است مانند جريان قاعدهء فراغ ( - - ) قاعدهء فراغ ) نسبت به كسى كه پس از فراغ از عملى در انجام جزء يا شرط آن شك كند ، يا شبههء حكميّه ( - - ) شبههء حكمى ) مانند قيام حديث رفع ( - - ) حديث رفع ) بر عدم جزئيّت سوره در نماز در صورت شك . در هر دو فرض ، كفايت امتثال امر ظاهرى از امر واقعى مورد اختلاف است ؛ خواه كشف خلاف به نحو قطعى باشد يا به حجّت معتبر شرعى .
در صورت دوم ، در موردى كه كشف خطا به نحو قطعى باشد ، بر عدم اجزاء ادّعاى اجماع شده است ، و در موردى كه به حجّت معتبر شرعى باشد ، در كفايت امتثال اختلاف است . اختلاف نظر در مسألهء تبدّل رأى مجتهد و نيز عدول مقلّد از تقليد مجتهدى به مجتهد ديگر - كه رأى او مخالف رأى مجتهد اول است از حيث مجزى بودن اعمال گذشتهء مجتهد و مقلّد وى در صورت اول ، و اعمال گذشتهء مقلّد در صورت دوم - به اين مسأله برمىگردد . « 1 »
اجل
اجل : مدّت .
اجل هر چيز بخشى از زمان است كه آن چيز در آن حلول مىكند .
در بابهاى طهارت ، زكات ، جهاد ، قرض ، ضمان ، اجاره ، كفالت ، نكاح ، طلاق ، ظهار ، ايلاء ، لقطه ، قضاء و ديات از آن سخن رفته است .
هامش
( 1 ) اصول الفقه 1 / 223 - 235 ؛ الموجز فى اصول الفقه 1 / 70 - 77 ؛ انوار الاصول 1 / 332 - 334 و محاضرات فى اصول الفقه 2 / 30 - 110 .