به نام خداى بخشايندهء مهربان . [ 1 ] « الْحَمْدُ لِلَّهِ - ستايش از آن خداست . » بعضى از مفسران گفته‌اند كه معنى آيه چنين است : اى خوانندهء قرآن بگو سپاس از آن خداست . در حالى كه ما را نيازى به كلمهء « بگو » نيست ، زيرا جملهء « ستايش از آن خداست » خود مفيد معنى مطلوب است . حمد كامل و دايم از آن خداست چه بخواهيم يا نخواهيم . بر زبان آريم يا ساكت باشيم از روى معرفت باشد يا نه . در واقع چه كسى سزاوارتر به ستايش است از آن كه آفريده است و روزى داده است و مقدر ساخته و الهام نموده و تصوير كرده و نيكو هم تصوير كرده است . « الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ - كه هر چه در آسمانها و هر چه در زمين است از آن اوست . » و هر چه در دنياست كه خرد و محدود تصوير نموده و هر چه در آخرت است . خداى ما هم در دنيا سزاوار ستايش است و هم در آخرت . « وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ - و در آن جهان نيز ستايش از آن اوست . » از نشانه‌هاى حمد او حكمت و آگاهى اوست : « وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ - و او حكيم و آگاه است . » [ 2 ] ولى تجليات اين دو صفت الهى چيست ؟ قرآن نخست ما را از علم خدا ( آگاهى او ) خبر مىدهد . و اين به هنگامى است كه از احاطهء او بر هر چيزى سخن مىگويد . و سپس از حكمت او و آن به