نصب الإمام عندنا واجب علينا سمعاً . وقالت المعتزلة « 1 » والزيدية : « 2 » بل عقلًا ، وقال الجاحظ « 3 » والكعبي وأبو الحسين « 4 » من المعتزلة بل عقلًا وسمعاً معاً . وقالت الإمامية والإسماعيلية : « 5 » لا يجب نصب الإمام علينا بل على اللَّه ؛ « 6 »
به اعتقاد ما نصب امام بنابر دليل نقلى بر ما واجب است . معتزله و زيديه مىگويند [ نصب امام ] عقلًا [ بر مردم واجب است ] . جاحظ ، كعبى ، ابوالحسن [ كه ] از معتزليان [ هستند ] ، مىگويند بلكه براساس هر دو دليل عقلى و نقلى واجب است .
اماميه و اسماعيليه هم معتقدند كه نصب امام بر ما وجوب ندارد بلكه بر خداوند است [ كه امام را نصب كند ] .
تفتازانى مىنويسد :
نصب الإمام - بعد انقراض زمن النبوة - واجب علينا سمعاً عند
هامش
( 1 ) . معتزله طايفهاى از اهل سنّت هستند كه در برخى از مسائل با ساير اهل تسنّن اختلاف پيدا كردهاند و طايفهء مستقلى شدهاند .
( 2 ) . زيديّه به امامت چهار امام از ائمه اهل بيت بعد از رسول خدا صلى اللَّه عليه وآله معتقدند . از نظر اين فرقه يكى از شرايط امام قيام به سيف است لذا آنها بعد از امام سجاد عليه السلام به امامت زيد بن على بن حسين معتقد شدند . اين گروه دليلى از كتاب و سنت براى امامت زيد نيافتند ، لذا با ادعاى اقامهء دليل عقلى ، به وجوب نصب امام از سوى مردم معتقد شدند .
( 3 ) . بنابر معروف و مشهور جاحظ - متوفاى 255 - از علماى قديم معتزله است امّا با تحقيق در احوالات وى روشن مىشود كه او عقيدهء ثابتى نداشته است .
( 4 ) . ابوالقاسم كعبى - متوفاى 319 - و ابوالحسين بصرى - متوفاى 247 - از عالمان بزرگ معتزله هستند و آراء و نظرات به خصوصى دارند .
( 5 ) . اسماعيليه ، قائل به امامت اسماعيل فرزند امام جعفر صادق عليه السلام هستند . اسماعيل در زمان حيات حضرت امام صادق عليه السلام از دنيا رفت .
( 6 ) . شرح مواقف : 8 / 345 ، مواقف : 3 / 574 .