دريا و چه در خشكى ، چه در شهر و چه در بيابان و روايت شده كه دزد نيز محارب است . در بعضى از روايات ما هم آمده كه مراد آيه قطاع الطريق هستند ، چنان كه فقهاى عامّه نيز همين گونه گفتهاند . » « 1 »
سخن شيخ طوسى صريح است در اينكه آيه اختصاص به محارب به معناى اخصّ آن دارد . دست بالا ، او گفته كه تمامى فقها - مقصود او فقهاى عامّه است - آيه را مختصّ به قطاع الطريق مىدانند و قطاع الطريق را نيز اين گونه معنا كرده است : « كسى كه سلاح كشيده و راهها را ناامن كرده و رهزنى مىكند » . امّا مطابق روايات ما ، مراد آيه ، هر كسى است كه سلاح كشيده و مردم را بترساند چه در دريا و چه در خشكى و چه در شهر و چه در بيابان ، بلكه روايت كردهاند كه دزد نيز محارب است ، و اين معنا ، اختصاص به قطاع الطريق و كسى كه بيرون از شهر راهزنى مىكند ، ندارد . سپس نقل كرده كه همانند نظر فقهاى عامه ، در برخى از روايات ما نيز آمده است كه مراد آيه ، قطاع الطريق هستند .
شيخ طوسى در كتاب خلاف نيز تحت عنوان « كتاب قطّاع الطريق » آورده است :
« مسأله 1 - محاربانى كه خداوند در آيهء محاربه ذكر كرده است ، همان قطاع الطريق هستند كه سلاح مىكشند و راهها را ناامن كرده و رهگذران را مىترسانند . ابن عباس و گروهى از فقهاء همين را گفتهاند .
گروهى هم گفتهاند : محاربان مورد نظر آيه ، اهل ذمهاى هستند كه پيمان ذمّه را شكسته و به دار الحرب پيوسته و با مسلمانان به جنگ برخاستهاند . ابن عمر گفته مراد آيه ، مرتدّها هستند زيرا آيه در مورد عرنيّين نازل شده است . دليل ما اجماع شيعه و اخبار ايشان و نيز آيهء «
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ . . .
» است . اين آيه مىگويد كه ، در صورتى كه محاربان قبل از دستگير شدن توبه كنند ، مجازات مذكور از آنها برداشته مىشود . اگر مراد آيه از محاربان ، اهل ذمه و يا مرتدّها باشند ، توبه اينان قبل از دستگير شدن و بعد از آن يكسان است و مجازات را از ايشان ساقط نمىكند . از آنجا كه اين آيه فقط توبهء محاربان قبل از دستگيريشان را ذكر كرده و حكم جداگانهاى براى آن آورده است ، دلالت دارد بر نظر ما . » « 2 »
ظاهر سخن شيخ طوسى در آغاز اين مسأله ، آن است كه آيه اختصاص دارد به
هامش
( 1 ) مبسوط ، ج ، ص 47 .
( 2 ) خلاف ، ج 3 ، ص 209 ، چاپ دار الكتب العلميّه .