گاهى گروهى از خود مسلمانان عليه حكومت اسلامى قيام مىكنند و با آن مىجنگند ، و گاهى گروهى از مسلمانان به قصد ايجاد ناامنى و ارعاب و غارت و خونريزى ، با گروهى ديگر از ايشان به جنگ مىپردازند . هر قسم از اين محاربهها را مىتوان مجازاً محاربهء با خدا و رسول به شمار آورد و در نتيجه مصداق آيهء كريمه دانست ، امّا با توجّه به قراين متعدّد ، بدون شك محاربهء كافران با مسلمانان ، مراد آيه نيست . روشنترين اين قرينهها ، استثنايى است كه در آيهء بعد آمده است «
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ
» « 1 » ظاهر اين آيه آن است كه مراد از توبه ، توبهء از محاربه است نه توبهء از شرك ، و اين خود قرينهاى است بر آنكه اين محاربان از مسلمانان هستند و به مجرّد اينكه قبل از پيروزى بر آنها ، دست از محاربه بردارند و توبه كنند ، ساير احكام مسلمانى در مورد آنان اجرا مىشود - چنانچه در ديگر حدود الهى نيز اين چنين است - امّا اگر محاربان از كافران باشند و جنگ با آنها به سبب كفرشان باشد ، در صورتى عفو شامل حال آنها مىشود كه در حصن اسلام درآيند و صرف دست از جنگ كشيدن كافى نيست . بلكه اساساً تعبير « توبه » كه در آيه آمده است به خودى خود شاهد بر آن است كه منظور آيه ، محاربان مسلمان است نه كافر ، چرا كه توبه براى مسلمان است نه براى كافر ، كافر ايمان مىآورد و داخل حوزهء اسلام مىشود و براى اين حالت ، تعبير توبه به كار نمىرود .
در هر صورت ، ترديدى نيست كه آيهء محاربه ، شامل محاربهء كافرانى كه از روى كفر با مسلمانان مىجنگيدند نمىشود . بلى اگر كافرى به قصد ارعاب و غارت با مسلمانان بجنگد ، مشمول آيهء محاربه مىشود ، ولى مصداق قسم سوّم از اقسام محاربه خواهد بود . مقصود بيان اين نكته است كه محاربهاى كه به خاطر اسلام و كفر ، يا به قصد سرنگون كردن حكومت اسلامى ، ميان كافران و مسلمانان در مىگيرد ، قطعاً مشمول آيه نيست . پس مراد از محاربه در آيه ، يا قسم دوم از محاربه است يعنى مسلمانانى كه از روى بغى و سركشى عليه حكومت اسلامى شورش كردهاند كه همان محاربه با امام و حاكم اسلامى است ، يا قسم سوم از محاربه است يعنى محاربهء به صورت ارعاب و تجاوز به مال و جان مسلمانان .
برخى گفتهاند :
از ظاهر آيه چنين برمىآيد كه موضوع احكامى كه در آيه بيان شده است ، خصوص مسلمانانى است كه در مقابل دولت اسلامى به قيام مسلّحانه برخيزند و شامل كسى كه به قصد ارعاب مردم و گرفتن اموال
هامش
( 1 ) المائدة ، آيه 34 .