هامش
خوب تعريف مىنمايد ، در پاورقى هم توضيح مىدهد : كلمات " خوب " يا " بد " كاملًا به جا به كار نرفته است . مثل اينكه مىخواهد بگويد : خوب يا بد در صورتى است كه انسان به اخلاق معترف باشد ؛ امّا كرملين بعداً انكار كرد كه هدف نهايى كمونيسم ، داراى جنبه اخلاقى باشد . مع ذلك يك عامل نيرومند اخلاقى در انگيزه اصلى جنبش كمونيسم يافت مىشود .
اين عامل ، هنوز براى طرفداران و جوانان حزب ، نيروى خود را از دست نداده است . پس معلوم مىشود كمونيسم ، اگرچه بعداً تاريخ را يك سيستم بسته شمرد كه به خودى خود كفايت مىكند و به ماوراء الطبيعه نياز ندارد ، اصلش از اخلاق برخاسته و اگر اخلاق نبود ، جنبش كمونيسم هم نبود .
جنبش ماركسيسم ، با تمايل به برقرار كردن يك جامعه خوب ( همان چيزى كه هدف اسلام است ) آغاز شد و از اين جهت ، هنوز هم دنياى خارج ، مخصوصاً آسيا نسبت به آن نظر مساعد دارد ؛ يعنى براساس همان چيزى كه كمونيسم منكر آن است با او نظر مساعد دارد و حداقل قسمتى از ناتوانى آن براى نيل به اين هدف ( برقرارى يك جامعه خوب ) در داخل كشور ، مربوط است به اشتباه جهان بينى آن در ماوراء طبيعت .
سپس مىگويد : اين جنبش ( جنبش ماركسيستى ) با انسان دوستى غربى تفاوت دارد . از جهت اينكه ماركسيسم ، همه مسايل را در اين جاهطلبى منحصر و متمركز مىسازد و خود را وقف آن مىكند و با تمام فعاليتهايى كه آزادى خواهى دنيوى و انقلابات آمريكا و فرانسه نيز داشتهاند ، تفاوت دارد .
ماركسيسم همه تخممرغها را در يك سبد مىگذارد ؛ سبد تاريخ . هيچ چيز براى او جز نوع تاريخى كه مطمئن است آن را مىسازد و مصمّم است آن را برقرار كند ، ارزش ندارد . از نظر او زندگى فردى انسان ، نه معنا دارد و نه ارزش . و در آخرين مرحله نتيجهگيرى از محاسبه واقعيت فرد ، انسان جز به عنوان يك عامل شركت كننده در پيشرفت يا توقف وقايع تاريخى فردا معنايى ندارد .
بنابراين انسان در ماركسيسم ، جز يك وسيله براى رسيدن به هدف نيست . به هر حال در رابطه با اين هدف كه از جانب تاريخ ، داده و معين شده است ، شخصيت انسانى در ماركسيسم معناى نامعينى پيدا مىكند و اين تنها معنا براى شخص او و ديگران است .
آنچه در حوادث قابل ملاحظه تاريخى روى داده ، نتيجهء قطعى همين طرز فكر است كه مانع از كشتن ، شكنجه كردن يا استثمار يك انسان شود . اگر تكامل تاريخ بتواند با تصفيه ، شكنجه