خارج ، امكانپذير نمىباشد و همانگونه كه در عالم تكوين تفاوت و تفاضل وجود دارد ، و همه در برخوردارى از نعمتها و مواهب مادى و معنوى يكسان نيستند ، در عالم گياهان و درختان و انسان و حيوان نيز ، همه جا تفاوت به چشم مىخورد ، و اين يكى از سنّتهاى الهيه است كه حتى مىگويند : در عالم تكوين تكرار نيست .
ميزان بهره گيرى يك درخت از آب و زمين و هوا با درخت ديگر يكسان نيست . ميزان استفاده دو دانشآموز در يك كلاس از يك آموزگار مساوى نيست و استعدادات آنها برابر نيست . آنانكه در مناطق معتدل زندگى مىكنند ، يك نوع آمادگىهايى براى ترقّى دارند كه اهل مناطق ديگر ندارند .
اين مسايل در عالم تكوينى با توحيد منافى نيست و قابل تغيير نمىباشد . در امور غير تكوينى نيز همينطور است ؛ جامعه ، طبقات مختلف دارد ؛ به حسب استعداداتى كه دارند و موجبات و حوادث قهرى و اتفاقى يا كسبى و ارادى ، استفاده آنها از نعمتها و مواهب مختلف مىشود ، چنانكه مشاغل و نقشهاى آنها نيز تفاوت پيدا مىكند ، و بالاخره با اينكه امكانات همه برابر نيست ، نمىتوان از فعاليت آن كسانى كه استعداد بيشتر در استخراج و تصاحب مواهب طبيعى يا نيل به مقامات اجتماعى دارند ، يا كوشش بيشتر مىكنند ، جلوگيرى كرد . دنيا جايى است كه همه بايد در ميدان كار و كوشش عرض وجود نمايند . مىتوان براى هر كس به قدر امكاناتى كه دارد ، وسيله استفاده و بهره بردارى فراهم كرد و امكانات اختيارى را براى همه يكسان قرار داد ، مثلًا مىتوان براى همه امكان تحصيل فراهم نمود ؛ امّا نمىتوان ترقّى همه را در تحصيل يكنواخت ساخت .
و بالاخره بايد بگوييم : نظام بىطبقهاى در حدّى با مدنيت بشر ناسازگار است ؛ زيرا نظام زندگى اقتصادى و سياسى و اجتماعى بشر ، بدون طبقهاى بودن مشاغل و كارها ، كه قهراً بازده آنها و موضع صاحبان آنها در اجتماع متفاوت است ،
سلسله مباحث امامت و مهدويت (فارسى) — صفحة 170
مساهمون: الشيخ لطف الله الصافي الگلپايگاني
ص١٧٠