اكراه حاصل نمىشود ، و به تشكيل و تركيب شخصيّت بستگى دارد ، پس وقتى نشانههاى خداى رحمان بر رفتار انسان بازتابى نداشته باشد ، نفس خود را با سجود شبانه به پروردگار رشد نمىدهد زيرا نفسش را در برابر هجوم خواب ناتوان مىبيند ، امّا وقتى نشانههاى خداى رحمان در برابر ديدگانش تجلّى كند ، و بر رفتار او بازتابد و شخصيّت او را تشكيل دهد ، آن گاه است كه خواب شبانه نمىتواند پهلوى آنان را به بستر خواب بچسباند .
چندى پيش در يكى از شبهاى تابستان گذشته بر بام خانهاى طاق باز آرميده بودم امّا خوابم نمىبرد ، دوستم در كنار من قرار داشت و ديدگانش را به آسمان دوخته بود ، و گفتى از طريق ستارگان نزديك شدن سپيده دم را دريافت ، ناگهان - مانند كسى كه مارش بگزد - از بستر خود با جهشى بيرون پريد و به شتاب وضو ساخت كه به نماز بايستد . بندگان رحمان چنينند .
اصل در هر فضيلتى شناخت خدا و اصلاح نفس است ، پس كسى كه خدا را نمىشناسد و بدين سبب نفس خود را اصلاح نمىكند ، به هيچ يك از فضايل ديگر دست نمىيابد ، زيرا اين مسئله چندان كه به سرشت دل مربوط است به تكلّف و خود را به زحمت انداختن مربوط نيست .
/ 475
4 - پرهيز از دوزخ
[ 65 ] «
وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ
- و آنان كه گويند : اى پروردگار ما ، عذاب دوزخ را از ما بگردان . . . » براستى صداى دم برآوردن و دم كشيدن دوزخ به قدر چشم بر هم زدنى از خاطر آنان نمىرود بلكه اشكال آتش دوزخ هر لحظه در برابر ديدگان آنهاست ، و هر يك از ايشان مىگويد : پروردگارا ، عذاب دوزخ را از من بگردان ، گويى مىبيند كه او را در آن مىافكنند . مگر نه آن كه خداى تعالى مىگويد : «
وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا * ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا
- هيچ يك از شما نيست كه وارد دوزخ نشود ، و اين حكمى