هَذِهِ تَذْكِرَة فَمَن شَاء اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا * وَ مَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن يشَاء اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا * يدْخِلُ مَن يشَاء فِي رَحْمَتِهِ وَ الظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا « 1 » ، ممكن است براى برخى اين سؤال به ذهن آيد كه ايمان و كفر انسانها به خواست و اراده خداوند مربوط بوده و در اختيار بندگان نمىباشد ، زيرا آن كه ايمان آورده به خاطر مشيت الهى بوده و آن كه كافر گشته است نيز از روى اراده خداوند بوده است ، پس انسان در اين مسير نقشى ندارد و در اين صورت عقوبت منكران و كفار و پاداش ايمان آورندگان چه معنايى دارد ؟
آنچه به نظر مىرسد آن است كه به راستى اين مسأله يكى از اسرار دقيق جهان آفرينش است ، چرا كه عدهاى خوشبخت گشته و عدهاى عصيان نموده و بدبخت مىگردند ، و گره اين مسأله آن گونه كه شايسته است و آن گونه كه مورد فهم و پسند همه باشد ، به درستى هنوز باز نشده است ؛ برخى كيفيت خلقت و برخى ديگر بخت و اقبال و تصادف را ؛ گروهى جامعه و محيط و تربيت و گروهى ديگر خدا را ؛ عدهاى شيطان و عده ديگرى خود انسان را عامل اصلى اين امر دانستهاند ؛ جبريون چيزى مىگويند و مفوّضه چيز ديگرى و گروه سومى « الأمر بين الأمرين » را قائل شدهاند .
در جواب اين مشكل بايد گفت : خداوند دو نوع مشيت و اراده دارد : 1 - اراده تشريعى كه مربوط به مرحله بايدها و نبايدهاست ؛ 2 - اراده تكوينى كه مربوط به مرحله هستها و نيستهاست .
هامش
( 1 ) . سوره دهر ، آيه 29 - 31 .