فخر رازى در تفسير كبير خود چهار احتمال « 1 » و مفسران ديگر نظير بلاغى ، طباطبائى و . . . هم احتمالات مختلفى پيرامون آيه فوق مطرح كردهاند . « 2 »
يكى از معناهايى را كه مطرح كردهاند توضيح اين بيت شعر است كه :
اين جهان كوه است و فعل ما صدا * سوى ما آيد صداها را ندا
يعنى هر كارى كه انجام دهيد نتيجهاش به خودتان باز مىگردد . اين مطلب از نظر تجربى و قرآنى صحيح است ، اما سؤال اين است كه رابطه عمل صالح يا ناصالح يك فرد با ظهور نتيجه آن در ذرّيهاش چيست ؟ اين كه كسى مثلًا در جوانى مال يتيمى را بخورد كه در آن زمان هنوز نطفه بچهاش هم منعقد نشده ، چرا اثرش در فرزند او ظاهر شود ؟ در داستان حضرت موسى ( ع ) با حضرت خضر ( ع ) در قرآن كريم هم مىخوانيم كه آن دو به روستايى رفتند كه در آن ديوارى در حال خراب شدن بود و حضرت خضر آن را تعمير كرد و در پاسخ به اعتراض موسى گفت در زير اين ديوار گنجى است كه متعلق به دو يتيم است و اين تعمير براى حفاظت از آن گنج بوده تا آنها بزرگ شوند و به آن دسترسى پيدا كنند . وى در استدلال خود مىگويد : ( و كان ابوهما صالحاً ) ؛ و پدر اين دو يتيم مردى صالح و نيكوكار بوده است . « 3 » چه ارتباطى ميان عمل صالح پدر آنها با خود آنها وجود دارد
هامش
( 1 ) . رازى ، التفسير الكبير ، ج 3 ، ص 505 .
( 2 ) . بلاغى نجفى ، آلاء الرحمن ، ج 2 ، ص 20 ؛ طباطبايى ، الميزان ، ج 4 ، ص 200 .
( 3 ) . كهف / 66 تا 82 .