سؤال اخير دست كم چهار پاسخ به ذهن خطور مىكند :
الف . از اخبار خداوند فهميدند ، يعنى خداوند خودش گفته بود كه اينها خون خواهند ريخت و فساد خواهند كرد .
ب . از آنجا كه قبل از بشر طايفههاى ديگرى در روى زمين بودند و مرتكب فساد شده بودند و خداوند آنها را نابود ساخته بود ، فرشتهها فهميدند آنها كه جايگزين پيشينيان مىشوند نيز خونريز خواهند بود .
ج . از طرز خلقت بشر ( آفريده شدن از خاك ) و اين كه جهان طبيعت عالم تزاحم و تعارض و برخورد است پى به اين مطلب بردند .
د . از كلمه خليفه موضوع را فهميدند ، زيرا خليفه براى رفع تخاصمها و برخوردها است . « 1 »
هامش
( 1 ) . علامه طباطبايى مىفرمايد : « آنان از جملهاى كه خداوند به آنها خطاب كرده : « انى جاعل فى الارض خليفه » افساد انسان را فهميدند زيرا آنها مىدانستند موجود زمينى قطعاً مادى و مركب از قواى غضب و شهوت است و عالم آنها هم عالم تزاحم و محدوديت است و مبتنى بر پايه تعاون و اجتماع و در معرض اصلاح و افساد است و طبعاً چنين زندگانى خالى از مفاسد و خونريزى نخواهد بود » ] الميزان ، ج 1 ، ص 115 [ . « پس از طبيعت انسان فهميدند » ] الميزان ، ج 1 ، ص 119 [ همچنين رجوع كنيد به : ] ابن عربى ، ايجاز البيان فى ترجمة القرآن ، ص 97 ؛ ابن عربى ، رحمة من الرحمن . . . ص 98 ؛ تفسير ابن عربى ، ج 1 ، ص 36 ؛ مشهدى قمى ، كنز الدقائق ، ج 1 ، ص 324 ؛ طالقانى ، پرتوى از قرآن ، ج 1 ، ص 116 [ .
ملاصدرا نيز معتقد است : اين اوصاف را قبلًا در حيوانات و درندگانى كه قبل از آدم خلق شده بودند مشاهده كرده لذا درباره انسان نيز متوجه اين مسأله شدند ] تفسير القرآن الكريم ، ج 2 ، ص 306 [ . ولى در جاى ديگرى مىنويسد : « اين كه ملائكه فهميده بودند كه اين خليفه فساد و خونريزى مىكند از باب مقايسه او با مخلوقات قبلى نبود كه اين قياس است و باطل ، بلكه اين مسأله را يا به طريق وحى الهى فهميدند يا از طريق لوح محفوظ