معرّف به ال جنس است و هيچگونه دلالتى بر عموم ندارد بلكه بر ماهيت و تعريف ماهيت دلالت مىكند . بله ، اگر كسى مفرد معرّف به ال جنس را از الفاظ عموم بداند ، مثال مذكور داخل در بحث ما خواهد بود . حال ببينيم آيا مثال معروف زير را مىتوان در رابطه با ما نحن فيه مطرح كرد ؟ اگر مولا از طرفى بگويد : « أكرم كلّ عالمٍ » و از طرف ديگر بگويد : « إن جاءك زيد العالم فأكرمه » ، مفهوم جملهء دوّم - بنا بر اين كه مفهوم داشته باشد - اين مىشود : « إن لم يجئك زيد العالم فلا يجب إكرامه » . آيا مىتوان گفت : مفهوم جملهء « إن جاءك زيد العالم فأكرمه » دليل « أكرم كلّ عالمٍ » را تخصيص مىزند ؟ اين مثال نيز داراى مناقشه است ، زيرا در اينجا « زيدِ عالم » از « أكرم كلّ عالم » خارج نشده است . « أكرم كلّ عالم » داراى دو خصوصيت است : 1 - خصوصيت عموميّت ، كه كلمهء « كلّ عالم » برآن دلالت مىكند . 2 - خصوصيت ديگر اين است كه « سواء تحقّق المجيء أم لم يتحقّق » . ولى آيا اين خصوصيت از چه طريقى استفاده مىشود ؟ در بحث « كلّ » گفتيم سعه و ضيق دايرهء عموم ، تابع سعه و ضيق دايرهء مدخول است . اكنون ببينيم آيا سعه و ضيق دايرهء مدخول از كجا استفاده مىشود ؟ مولا گفته است : « أكرم كلّ عالم » ، شايد مرادش « أكرم كلّ عالم عادل » بوده باشد . اين كه در عالِم فرقى بين عادل و غير عادل نيست ، از كجا استفاده مىشود ؟ در اينجا اگر بگوييم : ابتدا اطلاقى در ناحيهء مدخول جريان پيدا مىكند ، نتيجهاش اين مىشود كه مراد از « عالم » نفس طبيعت عالم است ، سپس كلمهء « كلّ » مىآيد و بر همهء افراد اين طبيعت دلالت مىكند . بنابراين احتمال ، مفهوم « إن جاءك زيد العالم فأكرمه » اين مىشود كه « إن لم يجئك زيد العالم فلا يجب إكرامه » و اين تخصيص عام نيست بلكه تقييد همان اطلاق مدخول است . « أكرم كلّ عالم » اطلاق داشت و شامل حالت تحقّق مجىء و
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 403
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٠٣