حقيقت ، كه استعمال لفظ در ما وضع له است . « 1 » روى اين مبنا ، اختلاف بين حقيقت و مجاز ، در مستعمل فيه است . استعمال لفظ اسد ، در حيوان مفترس ، استعمال حقيقى و در رجل شجاع - به قرينهء مشابهت كه واضع اجازه داده است - استعمال مجازى خواهد بود . سكّاكى نظريهاى را در مقابل مشهور ابداع كرده و در مورد خصوص استعاره - كه يكى از دو قسم مجاز است - « 2 » مىگويد : استعاره ، استعمال لفظ در غير ما وضع له نيست . شما وقتى اسد را در رجل شجاع استعمال مىكنيد ، اين گونه نيست كه لفظ اسد ، مستقيماً در رجل شجاع استعمال شده باشد ، بلكه در اينجا در يك امر عقلى و مربوط به معنا تصرف شده است و آن تصرف اين است كه شما براى معناى اسد دو نوع فرد قائل شدهايد : يك فرد حقيقى و واقعى كه همان حيوان مفترس است كه در جنگلها سكونت دارد ، و يك فرد ادعايى ، كه عبارت از رجل شجاع است . روى اين مبنا ، در استعمال مجازى شما از معناى حقيقى غافل نيستيد بلكه براى معناى حقيقى ، توسعهاى ادعايى قائل شدهايد و ادعا كردهايد رجل شجاع هم داخل در موضوع له لفظ اسد است ، البته دخول ادعايى نه حقيقى . « 3 » مرحوم شيخ محمد رضا نجفى اصفهانى در كتاب « وقاية الأذهان » در اين زمينه تحقيق بسيار جالب و شيوايى ارائه كردهاند كه اين تحقيق مورد قبول حضرت امام خمينى رحمه الله قرار گرفته است .
هامش
( 1 ) - مفتاح العلوم ، ص 155 ، المطوّل ، ص 353 ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 13 ، الفصول الغرويّة في الأُصول الفقهيّة ، ص 14 ، شروح التلخيص ، ج 4 ، ص 22 - 26
( 2 ) - مجاز بر دو قسم است : استعاره : مجازى است كه علاقهء آن علاقهء مشابهت باشد . مرسل : مجازى است كه در آن از ساير علايق مجازى وجود داشته باشد .
( 3 ) - مفتاح العلوم ، ص 156