شهادت مىداده ، مقصودش توحيد بوده است . و نمىتوان اين را به عنوان معيارى كلّى در ارتباط با همهء جمل استثنائيه قرار داد . « 1 » مرحوم آخوند در ارتباط با كلمهء « لا إله الّا اللَّه » اشكالى را مطرح كرده و آن را پاسخ مىدهند كه در ذيل به بررسى آن مىپردازيم : « 2 » اشكال : « لا » در « لا إله الّا اللَّه » نياز به خبر دارد و خبر آن ، يا « موجود » است و يا « ممكن » و امر سومى هم وجود ندارد . درهرصورت داراى اشكال است و هيچگونه دلالتى بر توحيد ندارد . بيان مطلب : اگر خبر را « ممكن » بگيريد ، در اين صورت ، در ارتباط با « اللَّه » فقط امكان را ثابت كردهايد نه وجود را . و امكان « اللَّه » نمىتواند توحيد را ثابت كند . آنچه توحيد را ثابت مىكند ، وجود « اللَّه » است . و اگر خبر را « موجود » بگيريد ، در اين صورت ، در ارتباط با « اللَّه » وجود را ثابت كردهايد ، امّا در ناحيهء مستثنى منه گفتهايد : « شريك البارى وجود ندارد » در حالى كه وجود نداشتن شريك البارى براى اثبات توحيد كفايت نمىكند بلكه بايد امتناع شريك البارى ثابت شود . مرحوم آخوند در پاسخ اين اشكال مىفرمايد : كلمهء « إله » به معناى واجب الوجود - در مقابل ممكن الوجود - است . « 3 » و معنايش اين است كه جز خداوند متعال ، واجب الوجود ديگرى تحقق ندارد . يعنى در ارتباط با خداوند ، وجوبِ وجود و در ارتباط با غير خداوند ، امتناع وجود مطرح است . زيرا فقط
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 327
( 2 ) - كلام مرحوم آخوند در اينجا ربطى به بحث مفهوم ندارد ، بلكه مطلبى است كه ايشان در اينجا به مناسبت مطرح كرده است . هرچند مقرّر درس حضرت امام خمينى رحمه الله در « تهذيب الاصول » اين مسئله را با مفهوم خلط كرده است .
( 3 ) - در فلسفه مىگويند : « نسبت ممكن الوجود ، به وجود و عدم مساوى است ولى وقتى از امكان بيرون آمديم ، در يك طرف با واجب الوجود برخورد مىكنيم و در طرف ديگر با استحالهء وجود » .