در « صلّ مع الطهارة » با از بين رفتن قيد ، امر هم از بين مىرود ، در « صلّ فى الوقت » هم با خارج شدن وقت ، امر از بين مىرود . پس دلالتى بر اتيان صلاة در خارج از وقت ندارد . « 1 » و براى اثبات قضاء بايد از دليل خارج كمك گرفت .
استثنائى در كلام مرحوم آخوند :
مرحوم آخوند يك مورد را استثناء كرده كه در حقيقت به عنوان استثناى منقطع بوده و از محدودهء بحثهاى ما خارج مىباشد . ايشان مىفرمايد : اگر واجب موقت داراى سه خصوصيت زير باشد ، دليلى كه بر واجب موقت دلالت مىكند بر وجوب قضاى آن در خارج از وقت هم دلالت مىكند : خصوصيت اوّل : تقيّد مأمور به به وقت با دليل منفصل واقع شده باشد ، مثل اين كه اوّل بگويد : « أقيموا الصلاة » بدون اين كه سخنى از وقت به ميان آورد . سپس با يك دليل منفصل بگويد « اين صلاة مامور به بايد در ظرف زمانى خاصى تحقّق پيدا كند » . خصوصيت دوّم : دليلى كه بر اصل وجوب مأمور به دلالت مىكند ، داراى اطلاق باشد ، به گونهاى كه ما بتوانيم در موارد شك در تقييد به آن تمسك كنيم . « 2 » خصوصيت سوّم : دليل منفصلى كه بهعنوان مقيّد مطرح است ، داراى اطلاق نباشد ، زيرا اگر اطلاق داشته باشد ، اطلاق آن ، مقدم بر اطلاق دليل مطلق است . چون دليل مقيّد هم خودش مقدم بر دليل مطلق است و هم اطلاقش مقدّم بر اطلاق دليل مطلق است . امّا اگر دليل مقيّد ، اطلاق نداشته باشد به اطلاق دليل مطلق تمسك مىكنيم . « 3 »
هامش
( 1 ) - همانطور كه دلالتى بر عدم وجوب اتيان در خارج از وقت ندارد . يعنى نسبت به اتيان در خارج از وقت ، ساكت است .
( 2 ) - و اين در جايى است كه مقدمات حكمت وجود داشته باشد . و مهمترين مقدمهء حكمت كه در اينجا مطرح است اين است كه مولا در مقام بيان مراد باشد نه در مقام اهمال يا اجمال .
( 3 ) - براى تقريب به ذهن لازم است مثالى مطرح كنيم : اگر دليل مطلق بگويد : « أعتق الرقبة » و دليل مقيّد بگويد : « لا تعتق الرقبة الكافرة » ، اگر دليل دوّم اطلاق داشته باشد ، معنايش اين است كه مطلق رقبهء كافره - چه داخل در كشور اسلامى باشد يا خارج از آن - از اطلاق « أعتق الرقبة » بيرون است . امّا اگر دليل دوّم اطلاق نداشته باشد و ما احتمال دهيم مربوط به خصوص رقبهاى باشد كه خارج از كشور اسلامى است و در كشور اسلامى مانعى نداشته باشد ، در اينجا در مورد رقبهء كافرى كه در كشور اسلامى است به دليل « أعتق الرقبة » تمسك مىكنيم ، چون دليل مقيّد ، اطلاق نداشته و ناتوان بود .