اين قسم از اقلّ و اكثر مورد بحث ماست . به عبارت روشنتر : اقلّ و اكثرى مورد بحث ماست كه در صورت اتيان اقلّ ، يك طرف واجب تخييرى اتيان شده باشد و در صورت اتيان اكثر ، هر دو طرف واجب تخييرى اتيان شده باشند . در اينجا بحث واقع شده كه آيا تخيير بين اقلّ و اكثر چگونه تصور مىشود ؟ زيرا در اين صورت وقتى انسان تسبيحات اربعه را يك بار بخواند ، واجب اتيان شده و غرض حاصل شده و امر ساقط مىشود . پس دوتاى ديگر چه نقشى در ارتباط با سقوط امر و حصول غرض مىتوانند داشته باشند ؟
تحقيق بحث
« اقلّ و اكثر » ى كه در اينجا مورد بحث است داراى دو صنف مىباشد : اقلّ و اكثر تدريجى و اقل و اكثر دفعى . اقل و اكثر تدريجى : به اين معناست كه اكثر ، بهطور تدريجى تحقّق پيدا كند ، يعنى ابتدا اقلّ تحقّق پيدا مىكند و پس از آن اكثر وجود پيدا مىكند ، مثل تسبيحات اربعه . اقل و اكثر دفعى : به اين معناست كه اگر اكثر بخواهد تحقّق پيدا كند ، خودش مىتواند دفعتاً تحقّق پيدا كند . مثل اين كه براى ترسيم يك خط ، لبهء خطكش را با مركّب آغشته كرده و به صورت دفعى روى كاغذ قرار بدهند . قائل به استحاله مىگويد : تخيير بين اقل و اكثر در هر دو صورت فوق داراى استحاله است . اگرچه استحالهء آن در اقل و اكثر تدريجى روشنتر است . در اقل و اكثر تدريجى با حصول اقلّ ، غرض مولا تحقّق پيدا كرده و زمينهاى براى اكثر نمىتواند باقى باشد . مضافاً به اين كه در اقلّ و اكثر تدريجى مسألهء تدريج و تدرّج مطرح است و انسان نمىتواند تسبيحات اربعه را دفعتاً سه مرتبه القاء كند بلكه چارهاى ندارد كه ابتدا مرتبهء