و عنوان اقلّ و اكثر در كار نباشد - مثل خصال سهگانهء كفارهء افطار عمدى در ماه رمضان - تصوير واجب تخييرى ممكن است امّا در جايى كه دو طرف واجب تخييرى از يك جنس باشند ولى ارتباط بين آنها ارتباط اقلّ و اكثر است ، آيا تصوير واجب تخييرى در مقام ثبوت ممكن است ؟ مثلًا : در مورد تسبيحات اربعه در ركعت سوّم و چهارم نماز ، نوع فقهاء قائل به تخييرند « 1 » يعنى مىگويند : « مىتوان تسبيحات اربعه را يك بار خواند يا سه بار » . قائلين به تخيير در مورد تسبيحات اربعه مسئله را به دو صورت مىتوانند مطرح كنند : 1 - تسبيحات اربعه براى بار اوّل ، واجب تعيينى و براى بار دوّم و سوّم به عنوان مستحب مطرح است كه انسان مىتواند آنها را انجام دهد يا ترك كند . در اين صورت مسألهء تسبيحات اربعه ارتباطى به بحث واجب تخييرى پيدا نمىكند . 2 - از اوّل مولا گفته باشد : « يجب عليك التسبيحات الأربعة إمّا واحدة و إمّا ثلاثة » بهگونهاى كه « إمّا ثلاثة » به عنوان عِدل واجب تخييرى باشد . در اين صورت بحث است كه آيا چنين چيزى قابل تصور است ؟ اقلّ و اكثر بر دو قسم است : قسم اوّل : اقلّ - علاوه بر ذات اقلّ - داراى قيد « به شرط لا من الأكثر » باشد . اين قسم - در واقع - اقلّ و اكثر نيست و از بحث ما خارج است . بلكه اينها دو امر متباين مىباشند چون « اقلّ مقيّد به شرط لا از اكثر » در ضمن اكثر تحقق ندارد . اگر اكثر تحقّق پيدا كرد ، فقط اكثر تحقّق دارد و اگر اكثر تحقّق پيدا نكرد ، اقلّ تحقّق دارد . قسم دوّم : اقلّ - در ارتباط با زياده - لا به شرط باشد ، بهگونهاى كه اگر اكثر تحقق پيدا كرد ، اقلّ هم در ضمن آن تحقق پيدا كرده است .
هامش
( 1 ) - البته بعضى از فقهاء - چون مرحوم بروجردى - قائل به احتياط وجوبى در مورد سه مرتبه بودند .