اشكال مرحوم آخوند :
ايشان مىفرمايد : ممكن است در همين اقلّ و اكثر تدريجى بگوييم : « اقلّ در صورتى محصِّل غرض مولاست كه در ضمن اكثر نباشد ، امّا اگر در ضمن اكثر بود ، ديگر آنچه در حصول غرض مولا اثر دارد ، عبارت از اكثر بوده و اقلّ هيچ نقشى در حصول غرض مولا نخواهد داشت . بنابراين كسى كه تسبيحات اربعه را يك بار بخواند و برآن اكتفا كند ، غرض مولا را تحصيل كرده است ، امّا اگر به بار اوّل اكتفا نكرده و دو مرتبهء ديگر را به آن ضميمه كرد ، محصِّل غرض مولا ، مجموعهء اين سه بار خواهد بود .
هرچند ضرورتى بر اتيان سه بار وجود نداشت . « 1 »
اشكال مرحوم بروجردى :
ايشان مىفرمايد : دايرهء كلّى مشكّك ، محدود به جايى نيست كه تفاوت بين افراد ، به كيفيت - مانند شدت و ضعف يا نقص و كمال - باشد ، بلكه دايرهء آن وسيع بوده و جايى كه تفاوت بين افراد به كميّت - مانند قلّت و كثرت - باشد را نيز شامل مىشود ، مثلًا تفاوتى كه بين افراد « وجود » يا افراد « نور » مطرح است ، تفاوت به كيفيت - مانند تفاوت به كمال و نقص و شدت و ضعف - است ولى تفاوتى كه بين افراد « خط » مطرح است ، تفاوت به كيفيت نيست بلكه تفاوت در كميّت است . در كلّى مشكّك ، بايد ما به الامتياز افراد ، عين ما به الاشتراك آنها باشد و از اين جهت فرقى نيست كه تفاوت از نظر كميت باشد ، يا از نظر كيفيت . همانطور كه در نور قوى دو چيز نداريم كه يكى نور و ديگرى قوّت باشد و در نور ضعيف ، دو چيز نداريم كه يكى نور و ديگرى ضعف باشد ، در خط دو مترى هم دو چيز نداريم كه يكى خط و ديگرى زياده - نسبت به خط يك مترى - باشد و در خط يك مترى دو چيز نداريم كه يكى خط و ديگرى نقيصه - به نسبت به خط دو مترى - باشد . به همان ملاكى كه خط دو مترى ، خط است ، خط يك
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 226 و 227