مترى هم خط است و نه خط دو مترى - از نظر ماهيت خط - داراى اضافه است و نه خط يك مترى - از نظر ماهيت خط - داراى نقيصه است . مرحوم بروجردى مىفرمايد : حال كه مسئله به صورت كلّى مشكّك مطرح شد ، وقتى مكلّف شروع به ترسيم خط مىكند و به صورت تدريجى پيش مىرود ، به مجرّد شروع ترسيم خط ، نمىتوانيم در مورد او قضاوت كنيم كه آيا فرد يك مترى را ايجاد كرده يا فرد دو مترى را ، بلكه بايد ملاحظه كنيم ببينيم چه موقعى دست از كار مىكشد . « 1 » بنابراين نمىتوان به مجرّد اين كه خط او به يك متر رسيد ، حكم به حصول مطلوب مولا نمود ، بلكه بايد ملاحظه كرد كه آيا دنبالهء آن را ادامه مىدهد يا نه ؟ در صورتى كه از ادامهء ترسيم ، رفع يد كرد ، حكم به تحقّق اقلّ و حصول غرض مولا و سقوط تكليف مىنماييم ، امّا اگر ادامه پيدا كرد تا به دو متر رسيد ، در اينجا ديگر خط دو مترى ، مؤثر در حصول غرض مولاست . به عبارت اصطلاحى : در اينجا كه خط دو مترى تحقّق پيدا كرده ، آيا در خارج ، يك وجود براى ماهيت خط تحقّق پيدا كرده يا بيش از يك وجود ؟ « 2 » چارهاى نيست جز اين كه گفته شود : در اينجا يك وجود براى ماهيت تحقّق پيدا كرده است و همين وجود واحد ، مؤثر در حصول غرض مولاست . بله ، اگر بعد از تحقّق خط يك مترى ، توقف مىكرد و ترسيم را ادامه نمىداد ، اقلّ ، وجود پيدا كرده و همان اقلّ در حصول غرض مولا مؤثّر بود . « 3 »
هامش
( 1 ) - همانطور كه به مجرّد اين كه متكلّم بگويد : « رأيت أسداً » ، نمىتوان حكم به ارادهء « حيوان مفترس » كرد ، بلكه بايد منتظر بمانيم ، ببينيم آيا به دنبال جملهء خود ، قرينهاى بر ارادهء معناى مجازى اقامه مىكند يا نه ؟
( 2 ) - در باب تعلّق اوامر و نواهى گفتيم : عالَم تعلّق احكام با عالم موافقت و امتثال فرق دارد . عالم تعلّق احكام ، مربوط به عناوين طبايع و ماهيات است ، امّا عالم امتثال ، يعنى آنچه در خارج غرض مولا را تحصيل مىكند و به دنبال آن ، امر ساقط مىشود و آن عبارت از وجود خارجى است .
( 3 ) - لمحات الاصول ، ص 188