در اينجا گويا كسى مىگويد : چرا شما بهطور كلّى نمىگوييد : « مجموعهء علت تامّه ، موصل به معلول است » ؟ ذى المقدّمه عبارت از فعل مكلّف است و هر ممكنى نياز به علت تامّه دارد ، پس چرا شما مسئله را منحصر به واجبات توليديه و تسبيبيه مىكنيد ؟ مرحوم آخوند در پاسخ مىفرمايد : در واجبات غير توليديه اگرچه ما علت تامّه را براى هر ممكنى قائل هستيم ولى اشكال اين است كه متمم علت تامّه در ساير واجبات ، عبارت از ارادهء مكلّف است يعنى مكلّف پس از انجام همهء مقدّمات ، مىتواند ذى المقدّمه را اراده كند و مىتواند اراده نكند . اگر ارادهء او به ساير مقدّمات ضميمه شد ، علت تامّه تحقق پيدا مىكند . مرحوم آخوند مىفرمايد : اينكه در ساير واجبات ، اراده بخواهد متمم و مكمل علت تامّه باشد ، داراى اشكال است ، زيرا بنا بر مبناى ما اراده امرى غير اختيارى است . « 1 » لذا ارادهء مكمّل علت تامّه نمىتواند متعلّق وجوب غيرى واقع شود . امّا در واجبات توليديه ، اراده بهعنوان مكمّل علت تامّه نيست . وقتى مقدّمات تحقق نار فراهم شد و نار تحقق پيدا كرد ، احراق هم بهصورت قهرى تحقق پيدا خواهد كرد . درحقيقت ، مكمل علت تامّه در واجبات توليديه ، آخرين جزئى است كه ذى المقدّمه - بهطور قهرى - برآن مترتّب مىشود . ولى در واجبات غير توليديه ، اراده بهعنوان مكمل علت است يعنى مىشود همهء مقدّمات را در خارج ايجاد كرد بدون اينكه انجام ذى المقدّمه را اراده كرده باشد . اگر بخواهد ذى المقدّمه هم وجود داشته باشد ، بايد به دنبال مقدّمات ، ذى المقدّمه هم اراده شود و اراده نمىتواند متعلّق وجوب غيرى واقع شود . « 2 » پاسخ اشكال : بهنظر ما اين اشكال مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله باطل است ، زيرا مرحوم آخوند از كلام صاحب فصول رحمه الله برداشتى كرده كه اين برداشت صحيح نيست . مرحوم آخوند تصور كرده است كه وقتى صاحب فصول رحمه الله عنوان « مقدّمهء موصله » را مطرح مىكند و موصليت را بهعنوان صفت براى مقدّمه قرار
هامش
( 1 ) - و اگر بخواهد اختيارى باشد ، تسلسل لازم مىآيد .
( 2 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 184 - 186