مستعد مىكند . فلاسفه مىگويند : صورتهاى زيبا ، تجسم كارهاى نيكى است كه انسان انجام داده و صورتهاى قبيح ، تجسم كارهاى زشتى است كه انسان مرتكب شده است .
زيبايى و قبح هريك از اين صورتها متناسب با عملى است كه انسان انجام داده و اين صورتها در عالم برزخ و قيامت ملازم انسان خواهد بود و هريك از آنها ، آثار مربوط به خود را در انسان پياده مىكنند . « 1 » دقّت در بعضى از آيات و بلكه بعضى از حكايات هم اين معنا را تأييد مىكند . « 2 » مثلًا آيهء شريفهء ( يومَ تَجِدُ كُلُّ نفسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيرٍ مُحْضراً وَ ما عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أنَّ بَينها و بينَه أمَداً بَعيداً ) « 3 » مىفرمايد : « روزى كه نفس انسان كار خيرى را كه انجام داده مىيابد » ملاحظه مىشود كه در اينجا اضافه و مضافى در كار نيست ، مفعول ( تَجِدُ ) عبارت از ( ما عَمِلَتْ مِن خيرٍ ) است . يعنى كار خيرى را كه انجام داده مىيابد و ( مُحْضَراً ) يعنى « حاضراً عنده » . با توجه به اينكه عمل خير انسان چيزى نيست كه اتّصاف به حضور پيدا كند ، معناى آيه اين مىشود كه اين عمل خير ، تجسّم و تمثّلى دارد و درحقيقت ، متصوّر به يك صورت متناسب با خودش مىباشد اين صورت ، همانند لازمهء وضعى عمل است و انسان آن صورت را در مقابل خودش حاضر مىبيند .
سپس مىفرمايد : ( وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سوءٍ ) يعنى كار بدى را هم كه انجام داده ، نزد خودش حاضر مىبيند . ولى با توجه به اينكه عمل سوء انسان چيزى نيست كه اتّصاف به حضور داشته باشد ، معناى آيه اين مىشود كه عمل زشت انسان ، متمثّل به يك صورت قبيحى است كه انسان گناهكننده اين صورت را نزد خودش حاضر مىبيند . نكتهء لطيفترى كه در آيه وجود دارد جملهء ( تَوَدُّ لَوْ أنَّ بَينها و بينَه أمَداً بَعيداً ) است كه مىفرمايد : « وقتى عمل زشت انسان بهصورتى قبيح تجسّم پيدا كرد و ملازم انسان
هامش
( 1 ) - الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 293 - 296
( 2 ) - در اين زمينه كتابهايى بهعنوان « تجسم اعمال » نوشته شده است .
( 3 ) - آل عمران : 30