بحث اوّل : مسألهء ثواب و عقاب در واجب نفسى و غيرى
مرحوم آخوند مىفرمايد : يكى از فرقهاى واجب نفسى و غيرى اين است كه در واجب نفسى ، ثواب و عقاب مطرح است ولى در واجب غيرى مطرح نيست ، يعنى موافقت واجب نفسى موجب استحقاق ثواب و مخالفت آن موجب استحقاق عقاب است ولى واجب غيرى نه موافقتش موجب استحقاق ثواب است و نه مخالفت آن موجب استحقاق عقاب . ايشان براى اثبات مدّعاى خود ، به دو دليل تمسّك مىكند ، كه در واقع به يك دليل برگشت مىكنند . دليل اوّل : ما وقتى مسألهء ثواب و عقاب را با عقل مطرح مىكنيم ، عقل به ما مىگويد : « اگر ذىالمقدّمهاى داراى مقدّمات متعدّدى بود و اين مكلّف ، مقدّمات متعدّد را اتيان كرد و به دنبال آن ، ذى المقدّمه را انجام داد ، فقط دستور مولا را موافقت كرده است و تكثّر و تعدّد مقدّمات نقشى در استحقاق ثواب ندارد » . در مثالهاى عادى هم همينطور است . اگر مولايى به عبدش گفت : « ادخل السوق و اشتر اللّحم » - كه دخول سوق ، واجب غيرى و اشتراء لحم واجب نفسى است - وقتى به عقل مراجعه مىكنيم ، عقل مىگويد : « دخول سوق ، اگرچه مأمور به واقع شده ولى چون غرض اصلى مولا عبارت از اشتراء لحم بوده ، فقط موافقت « اشتر اللّحم » موجب استحقاق ثواب است و موافقت « ادخل السوق » موجب استحقاق ثواب نمىشود . در جانب مخالفت آنهم همينطور است . اگر عبد به بازار نرفت تا به دنبال آن ، خريد لحم صورت گيرد ، عقل نمىگويد : « اينجا دو استحقاق عقوبت در كار است : يكى براى عدم دخول سوق و ديگرى براى عدم اشتراء لحم » . در اينجا عقل فرقى نمىبيند بين كسى كه اصلًا به بازار نرفته و بين كسى كه به بازار رفته ولى لحم را خريدارى نكرده است . درحالىكه اگر در واجب غيرى استحقاق ثواب و عقاب مطرح بود بايد بين اين دو نفر فرق وجود داشته باشد .
مولا مىگويد : هدف من اشتراء لحم بوده و اين هدف تحقّق پيدا نكرده است . دليل دوّم : مسألهء ثواب از لوازم قرب به مولا و عقاب از لوازم بُعد از مولاست و