رعايت كند ، حتى اگر امرى هم در كار نباشد . ولى كدام غرض ؟ آنچه مربوط به عبد است . غرضى كه فعل عبد ، مؤثر در حصول آن غرض است ، غرضى كه فعل عبد ، علّت تامّه براى آن است . در همين مثال ظرف آب كه مرحوم آخوند مطرح كردند ، اگر بچهاى از كنار مولا عبور كرد و ظرف آبى كه عبد نزد مولا گذاشته بود بر زمين ريخت ، در اينجا نياز به امر جديدى از ناحيهء مولا نيست بلكه عبد مىداند كه غرض مولا اين است كه آب در اختيار او قرار گيرد ، براى رفع عطش يا وضو گرفتن و . . . در اينجا اگرچه امر جديدى از ناحيهء مولا صادر نشود ، براى عبد واجب است كه ظرف آب ديگرى در اختيار مولا قرار دهد ، زيرا عبد غرض مولا را مىداند . مولا مىخواهد آب در اختيار داشته باشد و فعل عبد در حصول غرض مولا نقش دارد . اينجا نه تنها بر عبد جايز است ، بلكه واجب است كه ظرف آب ديگرى در اختيار مولا قرار دهد . اما در جايى كه ظرف آب را در اختيار مولا قرار داده و هيچ مانعى هم براى استفادهء مولا وجود ندارد ، ديگر حالت انتظارى در كار نيست و آنچه در ارتباط با عبد بوده بدون هيچ كمبودى تحقق پيدا كرده است . لذا بايد بگوييم : « در اين صورت ، امر مولا ساقط است ، زيرا غرضى كه در ارتباط با فعل عبد بوده ، حاصل شده است » . اما غرضهاى ديگر كه در ارتباط با فعل مولاست و فعل عبد ، نقشى در آنها ندارد ، هيچ ارتباطى به فعل عبد ندارد . بنابراين به مجرّد قرار گرفتن ظرف آب در اختيار مولا ، امر ساقط شده و ديگر جايى براى امتثال باقى نمىماند . خلاصه اينكه به مرحوم آخوند مىگوييم : اين غرض نهايى كه شما ذكر مىكنيد ، آيا در ارتباط با امر است يا نه ؟ اگر در ارتباط با امر است پس چرا با ايجاد طبيعت و فرد ، غرضْ حاصل نشده باشد ؟ و اگر در ارتباط با امر نيست ، ارتباطى به عبد ندارد ، خواه غرض نهايى حاصل شود يا حاصل نشود . مثلًا اگر مولا مىخواست وضو بگيرد ، به عبد خود دستور داد برايش آب بياورد ، وقتى عبد آب را در اختيار او قرار داد ، ديگر وضو گرفتن يا وضو نگرفتن مولا مربوط به فعل مولا بوده و ارتباطى با امر و با فعل عبد ندارد . آنچه مربوط
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 493
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٩٣