فعل مولا ، يا غرضى است كه علت تامّهء آن عبارت از فعل عبد است ؟ وقتى نماز - بهعنوان فعل عبد - تحقّق پيدا كرد ، معراجيت حاصل مىشود و قربانيت تحقق پيدا مىكند . غرضى كه در ارتباط با امر است ، يك چنين غرضى است . آنوقت سؤال مىكنيم : اين ظرف آبى كه عبد بهعنوان وجود اوّل و فرد اوّل در اختيار مولا قرار داد ، آيا آن غرضى كه در ارتباط با امر بوده و فعل عبد علت تحقق آن غرض بوده ، حاصل شده يا نه ؟ اگر بگوييد : « حاصل نشده است » ، مىگوييم : « چگونه مىشود كه مكلّفِ مأمور ، طبيعت مأمور به را در خارج ايجاد كند ولى غرض حاصل نشود ؟ آيا در وجود طبيعت نقصى تحقق دارد ؟ آيا در فرديت اين مصداق ، مناقشهاى وجود دارد ؟ اگر مأمور به ، نفس طبيعت و اين فرد هم فرد طبيعت است ، چگونه ممكن است كه با وجود تحقق اين فرد اوّل در خارج و عدم كمبود آن ازنظر وجود طبيعت و فرديّت ، غرض حاصل نشده باشد ؟ » . و اگر بگوييد : « غرض حاصل شده است » ، مىگوييم : « شما ( مرحوم آخوند ) خودتان بهطور مكرّر فرمودهايد كه « با حصول غرض ، امر ساقط مىشود و ديگر زمينهاى براى فرد دوم و امتثال دوم باقى نمىماند » . پس درحقيقت ، امرِ شما گويا داير بين نفى و اثبات است و اين خالى از مغالطه نيست . شما نمىتوانيد همهء غرض نهايى را در ارتباط با امر بدانيد . آنچه از غرض نهايى به امر ارتباط دارد تمكّن مولا از ماء است . اين غرضِ امر است . اما اينكه مولا هدف ديگرى - مثل وضو گرفتن - دارد كه مربوط به فعل خودش مىباشد و ارتباطى به عبد ندارد ، شما آن غرض را به چه مناسبتى بهحساب غرض امر مىگذاريد ؟ ما معتقديم اگر چيزى بهعنوان غرض امر مطرح باشد ، انجام دادن آن براى عبد لازم است ، حتى اگر امرى هم در كار نباشد . مثل اينكه عبد مشاهده كند بچهء مولا در آب افتاده و در شرف غرق شدن است و مولا هم حضور ندارد ، در اينجا بر عبد لازم است - از باب عبوديت و مولويت نه از باب حفظ نفس - كه اقدام به نجات جان فرزند مولا بنمايد ، زيرا مىداند كه اگر مولا در اين صحنه حاضر بود بلافاصله براى نجات جان فرزند ، امرى صادر مىكرد . ما براى غرض تا اين اندازه حساب باز مىكنيم كه اگر غرض مولا مشخص شد ، بر عبد لازم است غرض مولا را
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 492
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٩٢