امّا در اطلاق مقامى اينگونه نيست . ما فقط در يك صورت مىتوانيم به اطلاق مقامى تمسك كنيم و آن جايى است كه احراز كرده باشيم كه مولا در اين مقام است كه مىخواهد تمام خصوصيات معتبر در ترتب آثار نماز را بر نماز بيان كند . اين مسئله يا از راه تصريح خود مولا و يا از راه قرائن و شواهد ديگر احراز مىشود ولى اگر در جايى شك كرديم كه آيا وقتى مولا خصوصيات نماز را بيان مىكند ، واقعاً در مقام بيان تمام خصوصيات نماز است - چه آنهايى كه مىتواند در مأمور به اخذ شود و چه آنهايى كه نمىتواند - در اين صورت ، ديگر قاعده و بناى عقلائى وجود ندارد كه براساس آن بگوييم : مولا در مقام بيان تمام خصوصيات است . بنابراين يك فرق مهم اطلاق لفظى و اطلاق مقامى در صورت شك ، در اين است كه آيا مولا در مقام بيان است يا نه ؟ در اطلاق لفظى ، قاعدهء عقلائيه بر وجود بيان است ولى در اطلاق مقامى چنين قاعدهاى وجود ندارد . خلاصهء كلام مرحوم آخوند اين است كه در مورد شك در تعبديت و توصليت نمىتوان به اطلاق لفظى تمسك كرد ولى تمسك به اطلاق مقامى مانعى ندارد . « 1 »
بررسى كلام مرحوم آخوند :
بعضى از بزرگان در اين زمينه مطالبى را مطرح كردهاند كه لازم است به نقد و بررسى آنها بپردازيم : كلام مرحوم حائرى مرحوم حائرى كه از شاگردان مرحوم آخوند است ، بيان مفصّلى در اين زمينه ذكر كرده و براى نتيجهگيرى ، سه مقدّمه مطرح كرده كه بعضى از مقدّمات ايشان اختصاصى به بحث ما ندارد و در بعضى از مسائل ديگر اصولى هم جريان دارد و اگر
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 112 و 113