بهصورت ميمون درآييد ، و به نفس همين ( كونوا قردة خاسئين ) ، اين حالت در آنها پيدا مىشود ، بدون اينكه موافقت و اختيار و امتثال مطرح باشد . اين آيهء شريفه مثل آيهء شريفهء ( إنَّما أمره إذا أراد شيئاً أن يَقول لَه كُن فَيَكون ) « 1 » است ، كه معناى آن « فيكون تكويناً » است ، بدون اينكه مسألهء وساطت اراده و مسألهء امتثال و اطاعت ، مطرح باشد . گاهى نيز هيئت افْعَلْ در مقام تهديد بهكارمىرود ، مثل آيهء شريفهء ( اعملوا ما شئتم ) ، « 2 » يعنى هر كارى مىخواهيد انجام دهيد . اين ( اعملوا ما شئتم ) غير از « ادخل السوق و اشتر اللّحم » است . همينطور گاهى در مقام ترجّى و تمنّى استعمال مىشود . در اينجا بحث در اين است كه اين مقامات - با قطعنظر از عنوان موضوع له بودن - آيا داراى عنوان مستعمل فيه مىباشند ؟ اگر چنين عنوانى داشته باشند ، آنوقت بحث مىكنيم كه آيا اين استعمال ، حقيقت است يا مجاز ؟ بهعبارت ديگر : مىخواهيم ببينيم آيا در آيهء شريفهء ( فأتوا بسورة من مثله ) ، هيئت افْعَلْ ، در معناى تعجيز استعمال شده است ؟ آيا در ( كونوا قِرَدَةً خاسِئين ) ، هيئت افْعَلْ ، در معناى تسخير استعمال شده است ؟ و . . . .
كلام مرحوم آخوند
مرحوم آخوند مىفرمايد : « از كلمات ديگران استفاده مىشود كه عناوين مذكور بهعنوان مستعمل فيه براى هيئت افْعَلْ مىباشند ، بلكه بالاتر از اين ، استعمال هيئت افْعَلْ در اين معانى ، جنبهء حقيقت هم دارد ، يعنى هيئت افْعَلْ داراى معانى متعددى است ، يكى از آن معانى ، عبارت از انشاء طلب است و ساير معانى - مانند تعجيز و
هامش
( 1 ) - يس : 82
( 2 ) - فصّلت : 40