اكنون بحث در اين است كه آيا مفاد هيئت افْعَلْ چيست ؟ ما وقتى موارد استعمال هيئت افْعَلْ را ملاحظه مىكنيم درمىيابيم كه موارد استعمال اين هيئت ، مختلف است . هيئت افْعَلْ ، در اكثر موارد - حدود نود درصد - در مقام امر استعمال مىشود ، يعنى آمر مىخواهد از راه اين هيئت ، به هدف خود نائل شود . وقتى آمر مىگويد : « ادخل السوق و اشتر اللّحم » مىخواهد لحم در اختيار او قرار گيرد . ولى هيئت افْعَلْ ، در موارد ديگرى نيز استعمال شده است كه در آيات و روايات با آنها برخورد مىكنيم ، مثلًا در آيهء شريفهء ( و إن كنتم في ريب ممّا نزّلنا على عبدنا فأتوا بسورة من مثله ) ، « 1 » كه در ارتباط با اعجاز قرآن است مىفرمايد : اگر شما ترديدى در وحى بودن قرآن داريد ، فقط يك سوره - كه بر كوتاهترين سورههاى قرآن ، يعنى سورهء كوثر ، منطبق است - از مثل يك چنين شخصى ( يعنى حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله ) كه مكتب نرفته و نزد كسى درس نخوانده است و شما سابقهء او را مىدانيد ، بياوريد . « 2 » روشن است كه مقام ( فأتوا بسورة من مثله ) با مقام « ادخل السوق و اشتر اللّحم » فرق مىكند . در اين مقام ، خداوند نمىخواهد به سورهاى مانند قرآن ، از جانب آنان ، دست پيدا كند ، بلكه مقام ، مقام تعجيز است ، يعنى مىخواهد به آنان بگويد : شما عاجز از اين هستيد كه حتى يك سوره مانند قرآن بياوريد . و يا در آيهء شريفهء ( كونوا قردة خاسئين ) ، « 3 » كه در مقام تسخير است ، خداوند متعال ، مىخواهد بفرمايد : شما مسخّر تحت ارادهء من مىباشيد و من اراده كردم كه شما
هامش
( 1 ) - البقرة : 23
( 2 ) - در مرجع ضمير « مثله » احتمال ديگرى نيز وجود دارد و آن اين است كه ضمير راجع به « ما نزّلنا » باشد ، در اين صورت آيهء شريفه در مقام تعجيز به نفس قرآن و بديع بودن اسلوب و بيان آن مىباشد . ولى بنا بر احتمالى كه حضرت استاد « دام ظلّه » مطرح فرمودهاند آيهء شريفه در مقام تعجيز به قرآن از حيث اين است كه آورندهء آن رجل امّى مكتب نرفته است . رجوع شود به : الميزان في تفسير القرآن ، ج 1 ، ص 58
( 3 ) - البقرة : 65