جهل در مورد خداوند راه ندارد « 1 » . بررسى دليل دوم جبريّه اين دليل جبريّه داراى يك جواب نقضى و يك جواب حلّى است . جواب نقضى : « 2 » بدون ترديد ، خداوند ، همان گونه كه نسبت به اعمالِ - به صورتْ اختيارى - ما عالم است ، نسبت به اعمال خودش هم عالم است ، مثلًا او مىداند كه فلان شخص ، يك ماه ديگر ، قبض روح مىشود ، يا فلان حادثه در فلان زمان ، رخ مىدهد . حال به جبريّه مىگوييم : ترديدى نيست كه افعال خداوند ، ارادى مىباشد . اگر شما معتقديد كه تعلّق علم ، سلب اراده و اختيار مىكند ، چرا اين مطلب را در مورد خود خداوند نمىگوييد ؟ او كه مىداند در فلان دقيقه ، فلان شخص ، قبض روح خواهد شد ، آيا علم خداوند از او سلب قدرت مىكند ؟ و به عبارت ديگر : چگونه اگر علم پروردگار ، متعلّق به اعمالِ - به صورتْ ارادى - ما باشد ، از ما سلب اراده و اختيار مىكند ولى اگر متعلّق به اعمال خودش باشد ، از او سلب اراده نمىكند ؟ چه فرقى است بين اينكه خداوند بداند كه يك ماه ديگر ، فلان شخص ، قبض روح مىشود و بين اينكه او بداند من در فلان زمان ، فلان عمل را انجام مىدهم ؟ جواب حلّى : شما جبريّه ، بر چه اساسى علم خداوند متعال نسبت به اعمال عباد را موجب سلب اراده و قدرت از مكلّفين مىدانيد ؟ در اين زمينه ، دو احتمال مطرح است : احتمال اوّل : چون علم خداوند ، عين ذات او و متّحد با ذات اوست ، آن علم ، علّت تامّهء اعمالِ - به ظاهر اختيارى - عباد است و ارادهء بندگان ، هيچگونه تأثيرى در آن اعمال ندارند .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به : شرح المواقف ، ج 8 ، ص 155
( 2 ) - جواب نقضى ، پاسخى است كه خصم نمىتواند انكار كند .