زيرا در يك صف و در يك رديف نيستند بلكه در طول هم و در رتبههاى مختلف واقع شدهاند . خلاصهء جواب از دليل اوّل جبريّون : اگر ما براى انسان ، در مقابل دستگاه سلطنت و قدرت الهى ، مؤثريّتْ قائل مىشديم ، دليل اوّل جبريّه درست بود . ولى ما در دايره و محدودهء مؤثريّت خداوند متعال ، قائل به تأثير و تأثّر هستيم . و اين مطلب ، نه تنها اقتضاى شرك ندارد ، بلكه در مباحث آينده خواهيم گفت كه اين امر ، دلالت بر كمال عظمت خالق مىكند كه او آنقدر بزرگ است كه به مخلوقات خود ، قوّهء خلاقيّت ، عنايت كرده كه مخلوقاتش به عنايت و مشيّت الهى ، اراده را خلق نموده و مراد خود را لباس وجود بپوشانند . امّا بههرحال ، پشتوانهء آنان ، ذات اقدس احديّت است و مخلوقاتش در هر لحظه نياز به افاضهء وجود از ناحيهء او دارند و هيچگاه مؤثريّت خداوند و مخلوقات ، در عرض يكديگر نيستند .
دليل دوم جبريون :
قبل از بيان دليل دوم جبريون ، لازم است به مقدّمهء زير توجه شود : مقدّمه : نامحدود بودن علم و قدرت خداوند ، از جمله امورى است كه هم دليل نقلى برآن قائم شده است و هم دليل عقلى . قرآن كريم در اين زمينه مىفرمايد : ( و اللَّه بكلّ شىء عليم ) « 1 » و نيز مىفرمايد : ( و كان اللَّه على كلّ شىء قديراً ) « 2 » . عقل هم دلالت مىكند كه واجبالوجود ، كاملِ مطلق است و بايد داراى صفات كماليّه باشد و علاوه برآن ، واجد مرتبهء كامل صفات كماليّه باشد يعنى مرتبهاى كه
هامش
( 1 ) - البقرة : 282 .
( 2 ) - الأحزاب : 27 .