متعال شريكى قائل شدهايم . توضيح : مفهوم قاعدهء مسلّم « لا مؤثّر في الوجود إلّا الله » « 1 » اين است كه در عالم وجود و جهان هستى ، هيچ مؤثرى غير از خداوند متعال نيست . و اگر شما بخواهيد نسبت به افعالِ - به ظاهر - اختيارى انسان ، خود او را مؤثر بدانيد ، گويا بشر را هم در برابر پروردگار جهان ، يك مؤثر دانسته و تقريباً شريكى براى او قائل شدهايد .
درحالىكه قاعدهء « لا مؤثر في الوجود إلّا الله » جنس و حقيقت مؤثّريت را از غير خداوند نفى مىكند و مؤثريت در اشياء را اختصاص به ذات پروردگار مىدهد . بنا بر اين لازمهء كلام شما اين است كه مؤثّريّت ، اختصاص به خداوند نداشته و انسان هم نسبت به افعال و اعمال اختيارى خود ، مؤثّر باشد . امّا ما ( جبريّه ) كه تمام جهان هستى را با تمام خصوصياتش مستند به خداوند مىدانيم ، به توحيد خالص عقيده داشته و در اراده و سلطنت و قدرت الهى هيچگونه شريكى براى او قائل نشدهايم . « 2 » جواب دليل اوّل جبريّه اگر ما براى اشياء و انسان ، در عرض خداوند متعال ، مؤثريت قائل شويم با توحيد و قاعدهء مسلّم « لا مؤثّر في الوجود إلّا الله » مخالفت نمودهايم ، ولى اگر مؤثريّتى كه براى انسان قائليم ، در طول تأثير پروردگار و از شئون تأثير الهى باشد ، در اين صورت نه تنها با « لا مؤثّر في الوجود إلّا الله » مخالفتى ندارد بلكه عظمت تشكيلات الهى را روشنتر مىكند . به عبارت ديگر : معناى عبارت مذكور ، اين است كه تأثير استقلالى ، در رتبهاى كه براى خداوند متعال ثابت است ، براى هيچ موجود ديگرى ثابت نيست . ما هيچگاه در برابر تشكيلات الهى ، هيچگونه مؤثّريّتى براى انسان ، قائل نيستيم كه با توحيد منافات داشته باشد .
هامش
( 1 ) - الحكمة المتعالية ، ج 2 ، ص 216
( 2 ) - رجوع شود به : الإبانة ، ص 20 ، شرح المواقف للسيّد الشريف الجرجاني ، ج 8 ، ص 146