مىفرمايد : ما حتى در يك نماز هم نمىتوانيم جامع ماهوى درست كنيم چه رسد به اينكه بخواهيم نمازهاى متعددى چون نماز حاضر و مسافر و متيمم و غريق و . . . را تحت يك ماهيت و يك مقوله درآورده و براى آنها جامع ماهوى درست كنيم ، چنين چيزى ممتنع است . از جامع ماهوى كه بگذريم ، در مرحلهء پايينتر ، به جامع عنوانى مىرسيم . جامع عنوانى به اين معناست كه افرادى تحت يك عنوان جمع باشند ، هرچند از نظر ماهيت و مقوله ، مختلف باشند ، مثل اينكه در باب نماز بگوييم : عنوان « الناهية عن الفحشاء و المنكر » جامع بين تمام نمازهاى صحيح است . « 1 » ولى ظاهراً چنين جامعى به عنوان موضوع له لفظ صلاة نيست . مؤيّد اين مطلب همان اشكالى بود كه مرحوم بروجردى بر كلام مرحوم آخوند وارد كرد و ما از كلام ايشان دفع كرديم . آن اشكال اين بود كه اگر عنوان « الناهية عن الفحشاء و المنكر » معناى موضوع له لفظ صلاة باشد بايد آيهء شريفه را اينگونه معنا كرد : إنّ الناهية عن الفحشاء و المنكر ناهية عن الفحشاء و المنكر .
درحالىكه نمىتوان با آيهء شريفه اين گونه برخورد كرد . اين مطلب در كلام مرحوم عراقى ذكر نشده ولى آنچه گفتيم مؤيدى است كه جامع عنوانى - مثل الناهية عن الفحشاء و المنكر - نمىتواند موضوع له لفظ صلاة باشد . پس جامع چيست ؟ ايشان مىفرمايد : جامع ، حصّهاى از وجودات است كه نمازهاى صحيح را دربر مىگيرد . توضيح : مثلًا نمازهاى فاسد را يك طرف و نمازهاى صحيح را طرف ديگر قرار مىدهيم و مىگوييم : براى ما دو حصّه وجود دارد : يك حصّه ، مشتمل بر وجودات نمازهاى صحيح و يك حصّه ، مشتمل بر وجودات نمازهاى فاسد است . و جامع بين
هامش
( 1 ) - اين حرف ، با كلام مرحوم آخوند فرق ندارد . مرحوم آخوند مىفرمود : « از راه نهى از فحشاء و منكر ، به جامع پى مىبريم » . ولى آنچه در اينجا مىفرمايد - و بعد هم نفى مىكند - اين است كه نفس همين عنوان ، جامعيت داشته باشد به عنوان جامع عنوانى ، در مقابل جامع مقولى و ماهوى . ايشان مىفرمايد : اين مانند جامع مقولى مستحيل نيست .