ولى بعيد است كه ايشان مسئله عدم ابتلاء به مزاحم اقوى يا چيزهايى كه از امر تأخر دارد - و خود امر هم متأخر از تسميه و موضوع له است - را در مقام تسميه دخيل بداند .
روى اين استبعاد ، اشكال عدم تطبيق دليل بر مدّعا ، بر مرحوم آخوند وارد خواهد شد . اكنون كه از كلام مرحوم آخوند فارغ شديم ببينيم بزرگان شاگردان مرحوم آخوند مثل محقق عراقى رحمه الله ، محقق نائينى رحمه الله ، محقق كمپانى رحمه الله ، و استاد بزرگوار ما مرحوم آقاى بروجردى كه ساليان متمادى از محضر مرحوم آخوند استفاده كرده و از شاگردان مبرّز مرحوم آخوند بوده است در مقام تصوير جامع چه راهى را طى كردهاند ؟ محقق نائينى رحمه الله از ابتداى امر ، خود را راحت كرده و معتقد است : ما نيازى به تصوير قدر جامع نداريم . « 1 » ولى بزرگان سهگانهء ديگر ، تصوير جامع را پذيرفتهاند .
2 - كلام محقق عراقى رحمه الله
جامع ، گاهى به صورت جامع مقولى ( يا ماهوى ) است ، مثلًا بين زيد و عَمرو و بكر و تمامى افراد انسان ، جامع ماهوى وجود دارد ؛ يعنى اين افراد ، در ماهيت واحد مشتركند و از مقولهء واحدى مىباشند و آن جامع ، انسانيّت و ماهيت انسان است . ولى در ما نحن فيه ، چنين جامعى نداريم . جامع ماهوى ، نه تنها بين مصاديق نمازهاى صحيح - مثل نماز حاضر و مسافر و متوضى و متيمم و قائم و قاعد - وجود ندارد بلكه بين اجزاء يك نماز صحيح هم وجود ندارد زيرا وحدت يك نماز ، وحدت اعتبارى است و چيزهايى كه اين وحدت اعتباريه بين آنها ملاحظه شده ، از مقولات مختلف و متباين مىباشند . بعضى از مقولهء « أين » و بعضى از مقولهء « فعل » و بعضى از مقولهء ديگرند . و در فلسفه ثابت شده است كه بين مقولات ، تباين كلّى وجود دارد و امكان ندارد بين مقولات ، يك جامع حقيقى و ماهوى تحقق داشته باشد . « 2 » لذا ايشان
هامش
( 1 ) - أجود التقريرات ، ج 1 ، ص 35 و 36
( 2 ) - نهاية الحكمة ، ج 1 ، ص 186