داشته باشد . مرحوم آخوند - سپس مىفرمايد : « كلام اهل معقول نيز به همين مطلب برمىگردد » يعنى فلاسفه كه فرمودهاند : « فرق بين مشتق و مبدأ در « لا به شرط » و « به شرط لا » بودن است » مقصودشان « به شرط لا » و « لا به شرط » به حسب واقعيّت است نه به حسب اعتبار . و اين كلام فلاسفه ، هيچ ارتباطى به مسألهء اعتبار ندارد . « لا به شرط » بودن عالِم ، يك واقعيّت است ، هرچند هيچ اعتبارى در اين زمينه نباشد و « به شرط لا » بودن علم ، نيز يك واقعيّت است اگرچه هيچ اعتبارى همراه آن نباشد . « 1 »
اعتراض محقّق اصفهانى رحمه الله بر مرحوم آخوند و تفسير ايشان از كلام فلاسفه
محقّق اصفهانى رحمه الله كلام مرحوم آخوند را مورد اعتراض قرار داده مىفرمايد : « 2 » . « اتّفاقاً فلاسفه به كلمهء اعتبار تصريح كردهاند مثلًا محقّق دوانى در حاشيه بر شرح تجريد قوشچى ، « 3 » به اين مطلب تصريح كرده است . ايشان در فرق بين مشتق و مبدأ ، وقتى به كلمهء مبدأ مىرسد مىگويد : مقصود ما از مبدأ ، مبدأ حقيقى است نه مبدأ مشهورى كه اسم آن را مصدر مىگذاريد . خود مصدر ، داراى يك نوع اشتقاق نحوى است . مراد ما همان مادّهء حقيقى است كه در ضمن مشتقّات وجود دارد و فرق بين مشتق و مبدأ ، به اعتبار است » ايشان ( محقّق دوانى ) سپس دليلى مشابه دليل محقّق شريف رحمه الله اقامه كرده بر اين مطلب كه نه مفهوم شىء و ذات در مشتق نقش دارد و نه
هامش
( 1 ) - كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 83 و 84
( 2 ) - كلمات محقّق اصفهانى رحمه الله در حاشيه بر كفاية ، مضطرب است ولى در مجموع ، از كلام ايشان اين مطلب استفاده مىشود .
( 3 ) - كتاب تجريد الاعتقاد داراى شروح متعدّدى است . يكى از اين شروح مربوط به قوشچى - كه از علماى اهل تسنّن است - مىباشد . اين شرح ، كتاب بسيار دقيقى است كه در سابق در حوزهها تدريس مىشده است ولى اكنون منسوخ شده و همان شرح تجريد - معروف به كشف المراد - مورد بحث قرار مىگيرد .