در مجاز ، بحثى نداريم ، ما در تشكيل قضيّه به نحو حقيقت بحث مىكنيم . لذا صاحب فصول رحمه الله مىگويد : ما حرف فلاسفه را قبول نداريم ، مسألهء اعتبار ، نقشى در فرق بين مشتق و مبدأ ندارد . « 1 »
اعتراض مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله و تفسير ايشان از كلام فلاسفه
مرحوم آخوند در كفايه به صاحب فصول رحمه الله اعتراض كرده و حتّى به ايشان نسبت غفلت داده است . مرحوم آخوند ابتدا مىفرمايد : فرق بين مشتق و مبدأ اين است كه ، درحقيقت معناى مشتق ، خصوصيّتى وجود دارد كه قابل حمل بر ذات است ، مثلًا « عالم » داراى معنايى است كه اين معنا هيچ ارتباطى به لحاظ و اعتبار متكلّم ندارد . « عالِم » يك معناى واقعى و حقيقى دارد كه اين معنا وقتى با زيد مقايسه شود مىبينيم قابل جرى و حمل بر زيد است و مىتوان بين زيد و عالم قضيّهء حمليّه - كه ملاكش اتّحاد و هوهويّت است - تشكيل داد و گفت : « زيد عالم » ، همانطور كه ملاك حمل در غير مشتقات - مثل « زيد إنسان » - همين است . اين خصوصيّت در ذات مشتق وجود دارد و نياز به اعتبار ندارد . ولى ما وقتى سراغ مبدأ مىآييم مىبينيم در مبدأ - به حسب حقيقت و معنايش - خصوصيّتى تحقّق دارد كه آن خصوصيّت اقتضا مىكند كه مبدأ ، قابل حمل بر ذات نباشد و بين آن و ذات هيچگونه اتّحاد و هوهويّتى تحقّق پيدا نكند . بنابراين براساس كلام مرحوم آخوند ، فرق بين مشتق و مبدأ يك فرق واقعى و حقيقى است بدون اين كه وابستگى به اعتبار متكلّم داشته باشد و بدون اين كه مسائل مطرح شده در مطلق و مقيّد - كه مربوط به اعتبار مولا و متكلّم است - در اينجا نقشى
هامش
( 1 ) - الفصول الغرويّة في الاصول الفقهية ، ص 62