اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 86

باشد بلكه امرى است اعتبارى كه عقلاء و شارع در اوامر خود اعتبار كرده‌اند . نتيجه كلام امام خمينى « دام ظلّه » - با توضيحى كه ما ارائه نموديم - اين شد كه « عرض ذاتى » را به هر معنا بگيريم داراى اشكال است و حتى اگر از عنوان « ذاتى » نيز صرف‌نظر كنيم خود عنوان « عرض » نيز داراى اشكال است . آنچه اشكال را بر طرف مىكند اين است كه گفته شود : با توجّه به اين كه فلسفه و منطق مىگويد : « موضوع كلّ علم ما يبحث فيه عن عوارضه الذاتيّة » و روى « كلّ علم » تكيه دارند ، ناچاريم بگوييم : مراد از عوارض در اين عبارت ، عرض در باب ذات و ذاتيات يا عرض در مقابل جوهر نيست ، بلكه مراد ، اوصاف و محمولات است خواه واقعيت داشته يا اعتبارى باشند . هرچند فلسفه و منطق به اعتباريات نظر ندارند . ولى دخالت فلسفه و منطق در تمام علوم ، قرينه بر اين است كه مراد از عرض ، چيزى است كه بر موضوع حمل مىشود . « 1 » بررسى اشكال امام خمينى « دام ظلّه » بر مرحوم آخوند امام خمينى « دام‌ظلّه » فرمود : در مثل علم جغرافيا نسبت بين موضوع علم و موضوعات مسائل نسبت كلّ و جزء است ، و اگر بخواهيم چيزى كه عارض بر جزء است به كلّ نسبت دهيم ، اسناد مجازى خواهد بود و عنوان « واسطه در عروض » پيدا خواهد كرد . به نظر مىرسد اين اشكال قابل جواب است ، زيرا در علم جغرافيا ، نسبت بين موضوع علم و موضوعات مسائل ، نسبت كلّ و جزء نيست ، بلكه مانند اكثر علوم ، نسبت كلّى و جزئى مطرح است ، چون اگر موضوع علم جغرافيا كلّ باشد ، بايد غرضِ مترتب بر علم در صورتى حاصل شود كه انسان به تمام جغرافياى جهان آگاه باشد ، زيرا هر غرضى كه مترتب بر مركّب باشد ، در صورتى حاصل مىشود كه كلّ اجزاء آن محقق