اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 496

مىكنيم . در آنجا مىگفتيم : كسى كه جاهل به معناى « ماء » است اين لفظ را نزد عالم به معنا ، استعمال مىكند و ملاحظه مىكند كه چه چيزى به ذهن او تبادر مىكند ، هرچه تبادر كرد همان معناى حقيقى لفظ است . به عبارت ديگر : تبادر نزد عالم به وضع ، علامت حقيقت نزد جاهل به وضع است . در نتيجه علم جاهل ، متوقّف بر تبادر نزد عالم است و تبادر نزد عالم هم متوقّف بر علم خود اوست و دور پيش نمىآيد . جواب دوّم : علم بر دو قسم است : علم تفصيلى و علم اجمالى ارتكازى . « 1 » علم تفصيلى اين است كه انسان مطلبى را بداند و توجّه به علمش هم داشته باشد ، و علم اجمالى آن است كه انسان مطلبى را بداند ولى توجّه به علم خود ندارد . به‌همين‌جهت از علم اجمالى به علم ارتكازى تعبير مىشود يعنى علمى كه در ارتكاز انسان تحقّق دارد ولى خودش نمىداند كه در ارتكازش چنين علمى وجود دارد . « 2 » حال كسى مىخواهد بداند معناى حقيقى كلمهء « صعيد » در آيهء شريفه « مطلق وجه الأرض » يا « تراب خالص » ؟ در اينجا مىبيند وقتى كلمهء « صعيد » را خالى از قرينه به كار برد ، خصوص تراب خالص - برفرض - به ذهن او تبادر مىكند . به عبارت ديگر : او قبلًا به‌طور اجمال مىدانسته كه « صعيد » به معناى « تراب خالص » است ولى به اين معنا توجّه نداشته است . به علم خود توجّه نداشته است . سپس با استفاده از تبادر ، به اين علم خود ، توجّه پيدا كرده و علم تفصيلى پيدا مىكند . و اگر تبادر را به كار نمىبرد ، چون توجّه به علم