مشتركات لفظى دارد در دو جهت است : يكى اين كه در ساير مشتركات لفظى تعدّد وضع مطرح است و ديگر اينكه معانى در مشتركات لفظى ، محصور و محدود است درحالىكه در وضع عام و موضوع له خاص ، تعدّد وضع وجود ندارد و واضع با يك وضع ، لفظ را براى معانى متعدد وضع كرده است . و معانى به تعداد افراد عام ، تعدّد دارد ، زيرا معناى خاص بودن موضوع له ، اين است كه لفظ براى خصوصيات وضع شده است و خصوصيات هم با يكديگر تباين دارند . بههمينجهت لازمهء وضع عام و موضوع له خاص اين است كه به يك مشترك لفظى ملتزم شويم كه در آن ، وضعْ واحد بوده و موضوع له به تعداد افراد عامّ ، تعدّد داشته باشد . با توجّه به مبناى فوق چه مانعى دارد كه در مثل « سِرْ من البصرة . . . » ، به لحاظ
اينكه يك معناى كلّى است ، بگوييم : « مِنْ » در اينجا در معانى متعدّده استعمال شده است . البته در اينجا تعدّد معنا به تعدد افراد عام نيست بلكه در اينجا چون در يك طرفِ « مِنْ » ، سير و در طرف ديگر آن ، بصره قرار دارد مىگوييم : لفظ « من » در معناى متعدد استعمال شده ولى تعدّد به مقدارى است كه در اينجا تصوير مىشود ، مثلًا مىگوييم : لفظ « مِنْ » در پنجاه معنا استعمال شده است . و اگر گفته شود : « اين از باب استعمال لفظ مشترك در اكثر از معناى واحد است و استحاله دارد » . جواب مىدهيم : به نظر ما استعمال لفظ مشترك در اكثر از معناى واحد استحاله ندارد و برفرض كه استحاله را بپذيريم ، در جائى مىپذيريم كه مشترك داراى معناى استقلالى باشد مثلًا با توجّه به اينكه « عين » اسم است ، هريك از معانى آن استقلال دارد . ولى در اينجا كه در مورد معناى « مِنْ » تبعيت مطرح است مانعى ندارد كه بيش از يك معنا اراده شده باشد و هيچ استحالهاى در كار نيست . خلاصه اينكه مانعى ندارد در مثل « سِرْ من البصرة . . . » ما يك كلّيت در محدودهء سير و بصره قائل شويم و بگوييم لفظ « مِنْ » در محدودهء آن كلّى در افرادش استعمال شده است و فرقى كه بين « سِرْ من البصرة » و « سِرْتُ من البصرة . . . » وجود دارد اين است كه در « سرتُ من البصرة . . . » ، « مِنْ » تنها در يك معنا استعمال شده و در « سِرْ من
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 344
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٣٤٤