5 - نظريهء مرحوم محقق اصفهانى
محقق اصفهانى رحمه الله در مورد حقيقت وضع فرموده است : مسألهء وضع از امور واقعى و حقيقى نيست يعنى داخل در مقولات جوهر و عرض نمىباشد . اگر كسى بخواهد آن را داخل در واقعيات بداند بايد آن را داخل در مقولات عرضيّه بداند ، زيرا همان گونه كه عرض ، چيزى است كه عارض بر معروض مىشود و نياز به موضوع دارد ، وضع نيز به لفظ و معنا نياز دارد . به عبارت ديگر : وضع به عنوان وصفى است كه عارض بر « لفظ » مىگردد و همان گونه كه بياض بر جسمى عارض گرديده و آن جسم به صفت بياض متصف مىشود ، وضع نيز عارض بر لفظ گرديده و آن لفظ به صفت « وضع » متصف مىگردد . محقق اصفهانى رحمه الله مىفرمايد : توهّم اينكه وضع داراى واقعيت عرضى است باطل است . ايشان براى اثبات مدّعاى خود دو دليل اقامه كرده است : دليل اوّل : از ويژگىهاى « عرض » اين است كه در تحقّق وجود خارجىاش نياز به موضوع دارد درحالىكه مسألهء وضع به اين كيفيت نيست . توضيح : وقتى واضع مىگويد : « وضعتُ لفظ الماء بإزاء الجسم السيّال » ، در اينجا موضوعْ « طبيعى لفظ » و موضوع له « طبيعى معنا » مىباشد ، نه « لفظ موجود » و « معناى
موجود » . و به مجرّد گفتن اين جمله - توسط واضع - وضع تحقّق پيدا مىكند و استعمال - كه نتيجهاش واقعيت دادن به لفظ و معناست - مقوِّم وضع نيست و خواه كسى لفظ فوق را در معناى مذكور استعمال كند يا استعمال نكند ، وضع تحقّق پيدا مىكند . به عبارت ديگر : در مسألهء وضع ، ارتباط بين لفظ و معنا ثابت است هرچند لفظ ماء تلفّظ نشود و مفهوم آن در ذهن هيچكس ايجاد نشود . درحالىكه اگر وضع مثل بياض و اعراض بود ، همانطورى كه واقعيت عرض نمىتواند بدون واقعيت معروض تحقّق پيدا كند بايد در باب وضع نيز تا وقتى لفظ و معنا وجود خارجى پيدا نكردهاند ، وضع تحقّق پيدا نكند . ولى ما مىبينيم استعمال و عدم استعمال ، هيچگونه دخالتى در