اگر بگويند : دخالت دارد ، مىگوييم : پس قبلًا براى شما معلوم شده كه اين ده مسئله ، جزء مسائل علم نحو است . موضوعاتش هم در تشكيل جامعِ موضوعى دخالت داشته و موضوع علم ، يك كلّىِ طبيعى است كه موضوعات اين ده مسئله را نيز شامل مىشود . و اگر چنين است شما چه نيازى به بحث تمايز علوم داريد ؟ چه اثرى بر اين بحث مترتّب مىشود ؟ و اگر بگويند : اين ده مسئله ، نقشى در تشكيل جامعِ موضوعى نداشته ، مىگوييم :
از كجا مىدانستيد كه اينها جزء مسائل علم نحو نيست كه در تشكيل جامع آن حسابى باز نكرديد ؟ و اگر بگويند : ترديد داريم كه آيا اين ده مسئله جزء مسائل نحو هست يا نيست ؟
مىگوييم : پس شما نمىتوانيد جامع روشنى را ارائه دهيد و آن را به عنوان معيار و ضابطهء تمايز مورد استفاده قرار دهيد . به نظر مىرسد كه اشكال مذكور به مرحوم بروجردى و مشهور قابل دفع نيست .
آيا اشكال فوق به مرحوم آخوند هم وارد است ؟
اشكال فوق به مرحوم آخوند وارد نيست ، زيرا مرحوم آخوند تمايز علوم را به تمايز اغراض مىداند و در غرض ، فرقى نمىكند كه مسائل علم ، ده مسئله باشد يا صد مسئله يا هزار مسئله . مثلًا غرض علم منطق اين است كه انسان را از خطاى در فكر بازمىدارد ، خواه منطق ، هزار مسئله داشته باشد يا پنجاه مسئله . و خواه مسائل مشكوك ، جزء منطق باشد يا نباشد . ولى در تشكيل جامع بين محمولات مسائل - كه مرحوم بروجردى معتقد بود - و جامع بين موضوعات مسائل - كه مشهور عقيده داشتند - وجود و عدم وجود ، حتى نسبت به يك مسئله هم دخالت دارد . دخول و خروج يك مسئله هم موجب تغيير عنوان جامع مىشود . اشكال پنجم : آيا مراد مرحوم بروجردى و مشهور از جامع ، كدام قسم از اقسام
جامع است ؟