بايد ببينيم چه چيزى اقتضاى « صون اللسان » را دارد ؟ بديهى است كه نفس وجود مسائل در كتب نحو ، موجب حصول « صون اللسان عن الخطأ في المقال » نيست . بلكه بايد علاوه بر اين ، به مرحلهء تعلّم و يادگيرى و مرحلهء مراعات و به كار بردن نيز برسد تا غرض حاصل شود . در نتيجه ، غرضِ مترتب بر هر علمى ، چند مرحله از خود علم ( نفس مسائل ) متأخر است . ابتدا بايد علم نحو باشد و شخصى آن را فرا گرفته و در مرحلهء عمل ، قواعد آن را مراعات نمايد تا غرض علم نحو براى او حاصل شود . در حالى كه در مسألهء تمايز علوم ، بايد تمايز در رديف خود مسائل يا قبل از آن تحقّق پيدا كند . خود كتاب نحو - با قطعنظر از تعلّم و مراعات كردن - بايد از كتاب فقه تمايز داشته باشد . خود مسائل نحو از مسائل فقه تمايز داشته باشد . ولى آنگونه كه شما ( مرحوم آخوند ) مطرح كردهايد بايد اغراض - كه چند مرحله از خود علم و مسائل علم ، متأخر است - در تمايز علوم - كه مرحلهء آن در رديف مسائل يا قبل از آن است - دخالت داشته باشد . پاسخ اشكال اوّل : در اشكال فوق بين علت غائى در مقام خارج با علت غائى در مقام ذهن ، خلط شده است . درست است كه انسان عملى را كه براى هدفى انجام مىدهد ، وقوع خارجىِ علتِ غائىاش ، از خود عمل متأخر است . مدرسهاى كه براى اسكان طلاب ساخته مىشود ، اسكان خارجى طلاب ، بعد از ساخته شدن مدرسه تحقّق پيدا مىكند ، ولى وجودِ ذهنىِ علتِ غائى ، قبل از ساختن مدرسه است . كسى كه مىخواهد مدرسهاى بسازد ، ابتدا اسكان طلاب را - به عنوان يك غرض - در نظر مىگيرد و سپس شروع به ساختن مدرسه مىكند . خلاصه اينكه : علل غائيه اگرچه از نظر وجود خارجى ، از عمل تأخر دارند ولى از نظر وجود ذهنى بر عمل تقدّم دارند و حتى در رديف عمل هم نيستند . با توجّه به مطلب فوق مىتوان در مقام دفاع از مرحوم آخوند چنين گفت : مرحوم آخوند فرمود : « تمايز علوم ، به تمايز أغراضِ داعى بر تدوين است » . و
روشن است كه اغراضِ داعى بر تدوين ، از نظر علّتِ غائىِ محرِّك بر عمل ، قبل از
اصول فقه شيعه (فارسى) — صفحة 100
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص١٠٠