است تا امروز به حال خود باقى است و دانشمندان رياضى نامور چون ابوريحان بيرونى به قواعد رياضى قبله مدينه را چنان يافتند كه رسول الله بدون آنها يافت و اين ممكن نيست مگر به وحى و الهام ملكوتى .
علامه ابوريحان بيرونى در قانون مسعودى كه مجسطى اسلامى است طول مكه را از ساحل اقيانوس غربى شصت و هفت درجه ( 67 ) و عرض آن را بيست و يك درجه و بيست دقيقه ( 20 21 ) ، و طول مدينه را شصت و هفت درجه و سى دقيقه ( 6730 ) و عرض آن را بيست و چهار درجه ( 24 ) آورده است كه مكه و مدينه تقريبا در سطح يكدائره نصف النهار قرار گرفتهاند و تفاوت كمتر از ربع درجه است . و علامه ناصر خسرو علوى در سياحت - نامه گويد : مدينه شهرى است بر كنارهء صحرايى نهاده و آنجا قبله سوى جنوب افتاده است . و اين هر دو دانشمند نامور اسلامى به حق سخن گفتهاند و اطلسهاى متأخرين و معاصرين موافق و معاضد آناناند .
يكى از امورى كه پس از تعيين قبله مدينه به اعجاز رسول - الله ( ص ) ذكر آن أهميت بسزا دارد ، تعيين وقت زوال ظهر بدستور آن حضرت است . در كتب فن براى تعيين وقت ظهر حقيقى طرق عديده ذكر شده است و ما در كتاب دروس معرفت وقت و قبله چند طريق را با اقامهء براهين هندسى ذكر كردهايم ، اكنون سخن ما اين است :
هرگاه خط زوال را كه آن را خط نصف النهار نيز گويند ، در افقى به يكى از طريق تحصيل آن بدست آوردهايم چون شاخصى پهن مثلا تخته فلزى بر روى آن خط و در امتداد آن باستقامت نصب كنيم تا در سطح دائره نصف النهار يعنى در محاذات آن قرار گيرد ، ظل آن تخته فلز از وقت طلوع شمس تا هنگام رسيدنش به اين دائره ، در فوق الارض بجانب مغرب بود و چون
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 93
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩٣