معدل النهار در طرف شمال آيد و بر كره نشانى بكنند چنان كه مماس دائره نصف النهار باشد ، پس اگر طول مكه كمتر از طول شهر باشد به قدر ما بين الطلوعين از خط مغرب كره را بر توالى بروج بگردانند و دائره ارتفاع غربى ميگردانند تا روى دائره بر آن نشان افتد ، بعد از آن بر دائره افق از نقطه جنوب تا دائره ارتفاع بشمارند چندانكه بر آيد انحراف قبله بود غربى جنوبى ، پس دائره نصف النهار چنان كه گفتيم ( باب 22 ) استخراج كنند و به قدر انحراف ميل در طرف غرب جنوب كند قبله باشد .
اما اگر طول مكه بيشتر از طول آنشهر باشد به قدر ما بين - الطولين كره بر خلاف توالى بگردانند و همچنين دائره ارتفاع شرقى ميگردانند تا روى دائره بر آن نشان افتد پس از نقطه جنوب تا روى آن دائره از افق انحراف آن قبله باشد شرقى جنوبى .
اما اگر عرض مكه بيشتر از آن شهر باشد عمل بر وجه مذكور بايد كرد و ليكن انحراف از نقطه شمالى بايد كرد .
و اگر عرض مكه مساوى عرض شهر باشد و در طول مختلف گفتهاند كه سمت قبله بر دائره مشرق و مغرب باشد ، و اين سمت خطا باشد از بهر آنكه دائره مشرق و مغرب دائره بود كه به دو قطب افق و به دو نقطه تقاطع معدل النهار و افق بگذرد و چون در طول مختلف لامحاله دائره اول سموت اين شهر غير دائره اول سموت مكه باشد پس به قدر اين هر دو دائره بر افق مكه از دائره اول سموت در طرف شمال باشد ، و اگر فرض كنيم كه ما بين الطولين ربع دور باشد به قدر عرض مكه از دائره اول سموت شمالى باشد ، پس اگر مكه را هيچ عرض نبودى آن وجه كه گفتهاند درست بودى و چون معلوم شد كه اين سخن باطلست بر وجه مذكور عمل بايد كرد تا انحراف بيرون آيد .
و اگر انحراف شهرى ديگر خواهند غير مكه همچنين طول و
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 788
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٨٨