ك - و ديگر ظهور و صدور احوال و افعال و اطوار غريبه از نفس است .
امور مذكور بعضى قابل ادغام در ديگرى است و ما از جهت اهميت آنها به تفصيل نام بردهايم .
عالم جليل محمد دهدار را در رساله قضا و قدر در بيان امور نهم و دهم و يازدهم بيانى رسا است كه : « از جمله ضروريات دانستن اين است كه هر فعلى و عملى صورتى دارد در عالم برزخ كه آن فعل بر آن صورت بر فاعلش ظاهر مىشود بعد از انتقال او به عالم برزخ و جزا همين است كه انما هى أعمالكم ترد عليكم ، و جزاء بما كانوا يعلمون ، و الناس مجزيون باعمالهم .
و نيز بايد دانست كه علم انسان مشخص روح است و عملش مشخص بدن او در نشأه أخروى پس هر كه به صورت علم و عمل در نشأه أخروى برانگيخته مىشود چنانچه در اخبار و آثار وارد است بسبب خصوصيت خود كه او آنست هر جا كه باشد .
و سر آن آنست كه به موجب كريمه و لقد خلقكم أطوارا هر چيزى در وجود خود اطوار هست و هر طورى حكمى و صورتى دارد ، مثلا انگور را چون در خم كنى در اول حال جوش مىزند و تلخ مىشود و مسكر و در اينحال حكمش حرمت است و نجس است و در آخر حال ترش مىشود و اسكارش و تلخى زايل مىگردد و در اينجا حكمش حليت است و طهارت . »
به بيان واضحتر گوييم : علم و عمل عرض نيستند بلكه دو گوهر انسان سازند چنان كه در علم ادب هر دو از يك باب و از يك مادهاند . نفس انسانى به پذيرفتن علم و عمل توسع و اشتداد وجود مىيابد و گوهرى نورانى مىگردد ، هر نيكبختى كه بهره او از آنها بيشتر است به حسب وجود انسانتر است و وزن انسانى او فزونتر است . علم سازنده و مشخص روح انسانى ، و عمل سازنده و مشخص بدن انسانى در نشئات أخروى است . و
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 444
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٤٤