و كتاب فصوص الحكم و فتوحات شيخ محيى الدين عربى نوشته نشده است . و مهمتر از همه در معرفت نفس فصوص و فتوحات است . هر چند كتاب نفس ارسطو را كه بابا افضل ترجمه كرده است اهميت بسزا است .
نمط سوم اشارات و نفس شفاء در معرفت فكرى و نظرى نفس است يعنى در معرفت نفس است از طريق فكر و نظر ، و همچنين نمطهاى هفتم و هشتم و نهم و دهم در تجريد و در بهجت سرور نفس ، و در مقامات عارفان ، و اسرار آيات غريبه صادره از آنان بطريق فكر و نظر است و نفس اسفار در معرفت نفس ، از افق اعلاى حكمت متعاليه است ، و فصوص الحكم و فتوحات در معرفت شهودى نفس از مجلاى كشف در سير و سلوك انفسى است .
پنج نمط ياد شده ، شريفترين و شيرينترين نمطهاى اشاراتند ، و به خصوص در نمط چهارم آن در مقامات عارفين باسلوب نظرى داد سخن داده است . فخر رازى در شرح اشارات گويد : اين باب اجل از آنچه در اين كتاب است مىباشد ، زيرا كه شيخ در آن علوم اهل عرفان را ترتيبى داده است كه قبل از وى و بعد از وى كسى كار او را نكرده است .
استاد شعرانى مىفرمود : انسان كه به عبارات شيخ در مقامات العارفين بر مىخورد ، در بادى نظر مىپندارد كه كلمات قصار ائمه دين عليهم السلام است ، و اين عبارت شيخ را به عنوان نمونه قرائت مىكرد : العارف هش بش بسام يبجل الصغير من - تواضعه مثل ما يبجل الكبير ، و ينبسط من الخامل مثل ما ينبسط من النبيه ، و كيف لايهش و هو فرحان بالحق و بكل شيىء فانه يرى فيه الحق ، و كيف لا يسوى و الجميع عنده سواسية اهل - الرحمة قد شغلوا بالباطل .
استاد الهى قمشهاى مىفرمود : زمانى كه شيخ مقامات -
هزار و يك نكته (فارسى) — صفحة 356
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٥٦