إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
( سوره حجر ، آيه 22 ) ؛ حتّى هيولى و زمان كه خاصّ عالم جسمانىاند و به ظاهر متأصل در وجود نيستند ، آنها را نيز اصلى و مبدئى است ؛ چه اين كه دهر روح زمان است ؛ چنان كه سرمد روح دهر . و اين مطالب در مباحث بعد توضيح داده مىشود .
آن كه گفته است : « معنى آن صورت است و حكماى ما مثال خواندهاند » ، صورت در اصطلاح هندسه نيست ؛ بلكه به معنى حقيقت شىء است ؛ چه اين كه صورت به معانى متعدد آمده است . جناب شيخ رئيس در فصل چهارم مقاله ششم إلهيّات شفاء معانى صورت را ذكر كرده است :
و أما الصورة فنقول : قد يقال صورة لكل معنى بالفعل يصلح أن يعقل حتى تكون الجواهر المفارقه صورا بهذا المعنى . . . . ( ص 286 ، به تصحيح و تعليقات اين كمترين )
و همچنين در طبيعيات شفاء معانى صورت را بيان كرده است ( ط 1 ، رحلى ، چاپ سنگى ، ص 22 ) . و نيز جناب ملاصدرا در فصل هفتم مرحله چهارم اسفار معانى صورت را ذكر كرده است : « اعلم أن الصورة قد يقال الخ » . ( ط 1 ، رحلى ، ج 1 ، ص 118 ؛ و ج 2 ، ص 38 ، به تصحيح و تعليقات اين كمترين )
اين مطلب كه صورت همان مثال است ، خيلى مهمّ است ؛ زيرا كه مراد از صورت همان صورت علميّه است كه در بارى تعالى واجب بالذات و عين ذات است ؛ اگر چه علم در همه جا عين ذات است ، خواه ذات واجب بالذات باشد و خواه واجب بالغير ، و همين صورت را در لسان اهل عرفان عين ثابت مىگويند ، و مثل افلاطونى همان صور علميهاند كه عبارت اخرى اعيان ثابتهاند ؛ چه هر مخلوقى مثال صورت علميه خود است ، و هر صورت علميه مثال مخلوق خود ؛ زيرا كه به حكم محكم سنخيّت بين علّت و معلول مماثلت از طرفين است . آدم كه انسان كامل است ، خليفة اللّه است ؛ زيرا كه بر صورت « اللّه » است .
ثقة الإسلام كلينى در جامع كافى به اسنادش از محمد بن مسلم روايت كرده است :
قال : سألت أبا جعفر عليه السّلام عمّا يروون أنّ اللّه خلق آدم على صورته ؟ فقال : هي صورة محدثة مخلوقة و اصطفاها اللّه و اختارها على سائر الصور المختلفة . فأضافها إلى نفسه