و آخر دعويهم أن الحمد للّه ربّ العالمين . قم - حسن حسنزاده آملى 26 / 3 / 1360 ه . ش .
كلمهء 575
وجود مساوق با حق است ، و وجود مساوق با حق ، صمد است ؛ فإن شئت قلت :
وجود غير متناهى است ؛ و إن شئت قلت : وحدت وجود است ؛ و إن شئت قلت : وحدت واجب الوجود به توحيد صمدى است ، و وجود صمدى دريايى است كه به تعبيرى لجّهء آن ثابت و ساكن است ، و اقتضاء ساحل آن اضطراب و تموج است . فافهم .
جناب امين الإسلام طبرسى در تفسير سوره إخلاص مجمع البيان از حضرت امام ابو جعفر الباقر عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود :
حدّثنى أبي عن ابيه عن امير المؤمنين عليه السّلام انه قال : رأيت الخضر في المنام قبل بدر بليلة .
فقلت له علّمنى شيئا انتصر به على الأعداء . فقال : « قل يا هو يا من لا هو إلّا هو » . فلمّا أصبحت قصصت على رسول اللّه صلّى اللّه عليه و إله . فقال : يا علىّ علّمت الإسم الأعظم . . .
و ارباب ادب مىدانند كه ضمير منادى واقع نمىشود ؛ مثلا يا انت و يا هما درست نيست ؛ و به فرموده جناب سيّد عليخان مدنى در شرح كبير صمديّه شيخ بهائى :
و يشترط كون المنادى مظهرا فلا يجوز نداء المضمر مطلقا ؛ و قال شعبان في ألفيته :
و لا تقل عند النّداء يا هو * و ليس في النحاة من رواه »
پس « هو » منادى در جمله روايت عرشى « يا هو يا من لا هو إلّا هو » ، كه از تفسير شريف مجمع البيان نقل كردهايم ، ضمير نيست ؛ بلكه مفاد آن همان است كه در تفسير سورهء مباركهء اخلاص گفتهايم : « با دقّت تمام در كلمه فوق التمام « هو » در سوره توحيد قرآن كريم دانسته مىشود كه اين « هو » هويّت مطلقه است و همه كلمات و جملههاى بعد از آن ، وصف و بيان همان هو مطلقاند . فتدبّر ترشد إن شاء اللّه الوّهاب و بعبارة أخرى : هو سورهء اخلاص هستى مطلق است نه ضمير ، و بعد از آن تا آخر سوره تفسير آن است . و چون وجود صمد است ، همه قائم به يك حقيقتاند و آن حق است .
توحيد صمدى بدان گونه است كه لسان حجّة اللّه امام هشتم بدان ناطق است كه :
« يا من على فلا شيء فوقه ، يا من دنى فلا شيء دونه » ؛ يعنى يكتاى همه است . پس