و عوارض ذاتيه او (
attributs essentiels
) . و اگر مطلق گفته شود عبارت است از علت تغييراتى كه در جسم « 1 » پيدا مىشود . و به معنى اعم تمام قواعد عالم جسمانى است .
زمان و مكان ( Le temps et l'espace )
به نظر انسان چنان مىآيد خطايا صحيح كه زمان و مكان مقدار متصلند (
grandeur continu
) و غير متناهى « 2 » (
illimite
) و اجزاء آنها با هم متشابه (
homogene
) اما مكان قار الذات است يعنى اجزاء آن باهم موجودند (
coexistante
) اما زمان غير قار (
successive
) است يعنى اجزاى آن باهم موجود نيستند و در پى يكديگر موجود مىشوند .
زمان از آنات غير قابل تجزيه (
instant indivisible
) و مكان از نقاط هندسى تشكيل نيافتهاند ؛ زيرا كه از انضمام چندين چيز بىامتداد شىء ممتد پيدا نمىشود « 3 » . و براى اندازه گرفتن مقدار متصل واحدهاى فرضى بايد اختيار كرد چون حدود بالفعل ندارند .
دكارت و نيوتن « 4 » و مالبرانش و جمعى ديگر گويند : زمان و مكان هر دو
objective
هستند ؛ يعنى در خارج ما بحذاء دارند . و كانت مىگويد : اعتبارى محضاند (
subjective
) ؛ يعنى در خارج ما بحذاء و منشاء انتزاع ندارند . وليب نيتز واسطه بين دو قول را اختيار كرده ، گويد كه صفاتى هستند ذهنى براى موجودات خارجى ؛ و به عبارت ديگر ظرف عروض آنها در ذهن و ظرف اتصاف
هامش
( 1 ) . فلاسفه گفتهاند : مبدء اول لحركة ما هو فيه و سكونه بالذات لا بالعرض .
( 2 ) . بين مسلمين غير متناهى بودن آنها محل اختلاف بوده و ليكن عقيده معاريف فلاسفه اين است كه زمان غير متناهى اما مكان متناهى است نه به جهت وجود افلاك بلكه با فرض خلأ نيز ، چنان كه در اشارات تصريح كرده است .
( 3 ) . از حاشيه صفحه 384 جلد دوم فلسفه لاهر نقل شد .
( 4 ) . اين دو حكيم گفتهاند كه زمان و مكان صفت سرمديت و لانهائيت خداست .