دائره استواى ارضى در سطح دائره استواى سماوى است كه اگر دائره استواى ارضى بزرگ شود و بالا رود با دائره استواى سماوى يكى مىشود ، و اگر دائره استواى سماوى كوچك شود و پايين آيد با دايره استواى ارضى يكى مىگردد - صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى - .
دائره استواى ارضى فقط كره زمين را به دو نيمه شمال و جنوب تقسيم مىكند ، و دائره استواى سماوى كره كل جهان جسمانى مشهود ما را .
دائره استواى سماوى ، منطقه عظيمه حركت شبانهروزى ماه و ستارگان است كه در نظر ظاهرى ما از خاور به باختر در حركتاند . اين حركت را در علم هيئت حركت نخستين نامند ، در ازاى حركت دومين كه حركت ثوابت است و به رصد معلوم مىگردد .
دائره شمسيه ، عظيمه منطقة البروج است ، و هر دو نام در نوشتههاى پيشين آمده است و لكن شهرت با نام دوم است . اين دائره در سطح دائره استواى سماوى نيست بلكه مايل از آن است ، ناچار اين دو دائره عظيمه يكديگر را به تناصف بر زواياى حادّه و منفرجه تقاطع مىكنند .
پرسشى پيش مىآيد كه ميل دائره شمسيه از دائره استواى سماوى - يعنى فاصله آن از اين - چه مقدار است ؟
در جواب آن بايد گفت كه در تحصيل مسافت ميان دو چيز از يكديگر چه در ارضى و چه در سماوى ، جانب اقرب و مسافت اقصر ميان آن دو لحاظ مىشود .
و چون مسافت كروى ميان دو نقطه بر سطح كره است لاجرم براى تعيين مقدار بايد به دائرهاى كه به منزلت طناب مسّاحى و متر اندازهگيرى است متوسّل شويم ؛ پس گوييم دائره عظيمهاى كه بر هر يك از دو قطب دايره استواى سماوى و دايره شمسيّه بگذرد - يعنى مارّ بر چهار قطب اين دو منطقه بود كه قائم بر هر يك از آن دو منطقه خواهد بود - آن را دايره مارّه به اقطاب اربعه گويند . و اقصر قوسى از اين دائره مارّه به اقطاب اربعه در ميان اين دو منطقه اعنى دائره استواى سماوى و دايره شمسيه افتد ، آن را « ميل كلّى » گويند ؛ بدين لحاظ كه هر يك از ميلهاى ديگر ميان
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 97
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩٧